جستاری در الگوهای شمایل‌نگاری اناهیتا: از توصیف اوستایی تا نمودهای تصویری

اخوان‌اقدم, ندا

doi:10.66224/Athar.2171.2277.5

EN FA

دوره 48، شماره 1 - ( 3-1405 ) جلد 48 شماره 1 صفحات 28-7 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.66224/Athar.2171.2277.5

Mendeley

Zotero

RefWorks

Akhavan Aghdam N. (2026). A Study of the Iconographic Patterns of Anāhitā: From Avestan Descriptions to Visual Representations. Athar. 48(1), 7-28. doi:10.66224/Athar.2171.2277.5
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2171-fa.html

اخوان‌اقدم ندا.(1405). جستاری در الگوهای شمایل‌نگاری اناهیتا: از توصیف اوستایی تا نمودهای تصویری فصلنامه علمی اثر 48 (1) :28-7 10.66224/Athar.2171.2277.5

URL: http://athar.richt.ir/article-2-2171-fa.html

جستاری در الگوهای شمایل‌نگاری اناهیتا: از توصیف اوستایی تا نمودهای تصویری

ندا اخوان‌اقدم^*

گروه تاریخ هنر، پژوهشکدۀ هنر فرهنگستان هنر، تهران، ایران ، n.akhavanaghdam@aria.ac.ir

چکیده: (803 مشاهده)

اناهیتا ایزدبانویی مهم در باورهای ایران باستان است که قدمت او به پیش از زردشت می‌رسد. در اوستا یکی از سروده‌های مختص به ایزدان -آبان‌یشت- به او اختصاص دارد که در آنجا با شمایل انسانی توصیف می‌شود و همین به خلق ایماژی از او در ذهن خواننده کمک می‌کند؛ اما در عین‌حال تقریباً انتساب اغلب تصاویر به‌جا مانده در آثار هنری و معماری آن دوران به این ایزدبانو محل شک و تردید است. به‌نظر می‌رسد درخصوص تجسم‌بخشی این ایزدبانو ارتباط چندانی میان متن و تصاویر به‌جا مانده نمی‌توان یافت. این پژوهش درنظر دارد شمایل اناهیتا را در رسانه‌های مختلف تصویری مورد بررسی قرار دهد و با بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های میان آن‌ها و هم‌چنین مطابقت با متن مکتوب امکان دریافت الگوی شمایل‌نگاری این ایزدبانو را مطالعه نماید. پرسش این پژوهش میزان تطبیق شمایل تصویری و متنی اناهیتا با هم بوده و دریافت این نکته که کدام رسانۀ تصویری به متن وفادارتر مانده است و بررسی امکان دسترسی به الگویی در خلق شمایل تصویری اناهیتا. هدف دستیابی به روش و شیوه‌ای است که در خلق این ایماژها از آن تبعیت شده و نیز بررسی تطبیقی شمایل این ایزدبانو در متن و تصویر. این جستار در جهت نیل به اهداف خود از روش توصیفی و تحلیلی با رویکرد شمایل‌نگاری پانوفسکی بهره می‌برد. داده‌ها ازطریق مطالعۀ کتابخانه‌ای و مشاهده مورد بررسی قرار می‌گیرند. باتوجه به مطالعۀ انجام‌شده به‌نظر می‌رسد میزان مطابقت متن و تصویر در خلق شمایل تصویری اناهیتا اندک است و آن‌چه نیز در بین این دو مطابقت دارد بیشتر همان ویژگی‌هایی است که در آفرینش تصویری شاهان و منسوبان آنان استفاده می‌شده است؛ افزون‌بر این، خالقان این شمایل‌ها از هیچ الگوی یکسانی، در آفرینش تصویری این ایزدبانو بهره نبرده‌اند.

واژه‌های کلیدی: آناهیتا، نقش‌برجسته، سکه، ظروف فلزی، شمایل‌نگاری.

متن کامل [PDF 2224 kb] (165 دریافت)

نوع مطالعه: مقاله پژوهشی | موضوع مقاله: باستان شناسی و تاریخ هنر
دریافت: 1404/9/22 | پذیرش: 1404/11/20 | انتشار: 1405/3/31

فهرست منابع

1. - آموزگار، ژاله، (۱۳۷۴). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.

2. - آورزمانی، فریدون، (۱۳۹۴). «اناهیتا الگوی زن ایرانی با تکیه بر فرهنگ و هنر ساسانی». هنر و تمدن شرق، 3 (۸): ۲۵- ۳۲.

3. - پانوفسکی، اروین، (۱۴۰۱). معنا در هنرهای تجسمی. مترجم: ندا اخوان اقدم، تهران: چشمه.

4. - پورداود، ابراهیم، (۱۳۷۷). یادداشت‌ها و توضیحات در یشت‌ها. تهران: اساطیر.

5. - حسن‌دوست، محمد، (۱۳۹۳). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

6. - کریستن‌سن، آرتور، (۱۳۷۸). ایران در زمان ساسانیان. مترجم: رشید یاسمی، (ویراستار حسن رضایی باغ‌بیدی). تهران: صدای معاصر.

7. - گیرشمن، رمان، (۱۳۵۰). هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی. مترجم: بهرام فره‌وشی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

8. - گیرشمن، رمان، (۱۳۵۵). ایران از آغاز تا اسلام. (مترجم محمد معین). تهران: معین.

9. - گویری، سوزان، (۱۴۰۲). اناهیتا در اسطوره‌های ایرانی. تهران: ققنوس (چ. هشتم).

10. - وارنر، رکس، (۱۳۸۶). دانشنامۀ اساطیر جهان. مترجم: ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: اسطوره.

11. - هینلز، جان، (۱۳۸۶). شناخت اساطیر ایران. مترجم: ژاله آموزگار و احمد تفضلی، چاپ دوازدهم، تهران: چشمه.

12. - یشت‌ها، (۱۳۷۷). مترجم: ابراهیم پورداود (ج. ۱)، تهران: اساطیر.

14. References

15. - Alram, M. & Gyselen, R., (2012). “Numismatics and History”. Sylloge Nummorum Sasanidarum Paris- Berlin- Wien, Herausgeheben M. Alram, R. Gyselen, 2012, Band II, Wien: Bibliotheque Naionale de France. https://doi.org/10.1553/0x0028e892

16. - Amouzgar, J., (1995). Tārīx-I Asātīrī Iran (Mythological History of Iran) Tehran: samt (in Persian).

17. - Avazmani, F., (2015). “Anahita: The model of Iranian woman based on Sasanian culture and art”. Journal of Art and Civilization of the Orient, 3(8): 25–32.

18. - Azarnoush, M., (1981). “Excavations at Kangavar”. Archaeologische Mitteilungen aus Iran, Berlin, 14: 69-94.

19. - Bartholomae, Ch., (1961). Altiranisches Wörterbuch. Berlin: Walter de Gruyter & co. https://doi.org/10.1515/9783111471778

20. - Bier, C., (1989). “Anāhīd”. Encyclopedia Iranica, ed. E. Yarshater, New York: Mazda pub, vol. I, fasc. 9.

21. - Boyce, M., (2004). “Iconoclasm among Zoroastrians”. Christianity, Judaism and other Greco- Roman Cults, ed. J. Neusner, Wipf & Stock, Orgeon: 93-111. https://doi.org/10.1163/9789004667150_008

22. - Choksy, J. K., (1989). “A Sāsānian Monarch, His Queen, Crown Prince, and Deities: The Coinage of Wahrām II”. American Journal of Numismatics, (1): 117- 135.

23. - Christensen, A. E., (1999). Iran dar zaman-I Sasanian. (L’iran sous les Sassanides) (R. Yasemi, Trans.), (H. Rezaei Baghbidi, Ed.). Tehran: Sedaye Mo’aser. (in Persian).

24. - Duchesne-Guillemin, J., (1983). “Zoroastrian Religion”. The Cambridge History of Iran, The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods, ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University press, 3(2): 867- 908. https://doi.org/10.1017/CHOL9780521246934.008

25. - Ettinghausen, R., (1972). From Byzantium to Sasanian Iran and the Islamic World: Three Modes of Artistic Influence. Leiden: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004659674

26. - Farridnejad, Sh., (2015). “The Iconography of Zoroastrian Angelology in Sasanian Art and Archaeology”. Spirits in Transcultural Skies, eds. N. Gutshow, K. Weiler, Switzerland: Springer International Pub: 19-41. https://doi.org/10.1007/978-3-319-11632-7_2

27. - Gariboldi, A., (2010). Sasanian Coinage and History, The Civic Numismatic Collection of Milan. California: Mazda pub.

28. - Ghirshman, R., (1971). Honar-I Iran dar dorān-I Parti va Sasani (Art of Iran in Parthian and Sasanian). (B. Farahvašī, Trans.), Tehran: Bongah-I Tarjome va Nashr-I Kitab. (in Persian).

29. - Ghirshman, R., (1976). Iran az Aqāz tā Islam (Iran from the Beginning to Islam). (M. Mo’ein, Trans). Tehran: Mo’ein. (in Persian).

30. - Goviri, S., (2023). Anahita in Iranian myths. Qoqnoos. (8th ed.), (in Persian).

31. - Hanaway, W. JR., (1982). “Anāhītā and Alexander”. Journal of the American Oriental Society, 102(2): 285- 295. https://doi.org/10.2307/602528

32. - Harper, P., (1983). “Sasanian Silver”. The Cambridge History of Iran, The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods, ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 3(2): 1113-1130. https://doi.org/10.1017/CHOL9780521246934.016

33. - Harper, P., (1971). “Sources of Certain Female Representations in Sasanian Art”. La Persia nel Medioevo, Accademia Nazionale dei Lincei, Rome: 503- 515.

34. - Hassandouust, M., (2014). Farhang-I Riše-šināxti-I Fārsī (An Etymological Dictionary of Persian). Tehran: Farhangistan-I Zaban va Adab. (in Persian).

35. - Hinnells, J. R., (2007). Šenāxt-I Asātīr-I Iran (Persian in Mythology). Tehran: Češme. (in Persian).

36. - Kent, R. G., (1953). Old Persian. New Haven: American Oriental Society.

37. - Koulabadi, R., Mousavi Haji, R. & Ataie, M., (2012). “Sasanian Rock Reliefs Attributed to Anahita”. Anahita Ancient Persian Goddess & Zoroastrian Yazata, ed. P. Nabarz, England: Avalonia: 131- 161.

38. - Mahmoudi, B. et. al., (2012). “Sasanian Stucco Discovered in the Barz-e-qawela in Lorestan Province of Iran”. Anahita Ancient Persian Goddess & Zoroastrian Yazata, ed. P. Nabarz, England: Avalonia, 203- 215.

39. - Marshak, B. L., (1998). “The Decoration of Some Late Sasanian Silver Vessels and its Subject Matter”. Art and Archaeology of Ancient Persia: New Light on the Parthian and Sasanian Empires, eds. V. Sarkhosh Curtis et. Al., London & New York: 84- 92.

40. - Olson, M., (2008). Goddesses, Priestesses, Queens and Dancers: Images of Women on Sasanian Silver. Bloomington: Illinois Wesleyan University.

41. - Orbeli, J., (1938). “Sasanian and Early Islamic Metalwork”. A Survey of Persian Art, eds. A. V. Pope, Ph. Ackerman, London: Sopa, vol. I: 716- 770.

42. - Panofsky, E., (2022). Ma’nā dar Honarhāy-I Tajasomī (Meaning in the Visual Arts). (N. Akhavan Aghdam, Trans.). Tehran: Chešme.

43. - Ringbom, L.-I., (1977). “Three Sasanian Bronze Slavers with Pairidaeza Motifs”. A Suurvey of Persian Art, eds. A. V. Pope, Ph. Ackerman, New York, vol. XIV: 3029- 3041.

44. - Sarkhosh Curtis, V., (2007). “Religious Iconography on Ancient Iranian Coins”. Religion, London: British Museum: 413- 434. https://doi.org/10.5871/bacad/9780197263846.003.0021

45. - Schindel, N., “Sasanian Coinage”. www.iranicaonline.org.

46. - Shenkar, M., (2008). “Aniconism in the Religious Art of Pre-Islamic Iran and Central Asia”. Bulletin of the Asia Institute. Ed. C. A. Bromberg. New Series, 22: 239- 256.

47. - Shenkar, M., (2014). Intangible Spirits and Graven Images: The Iconography of Deities in the Pre- Islamic Iranian World. Leiden: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004281493

48. - Shepherd, D., (1964). “Sasanian Art in Cleveland”. Bulletin of the Cleveland Museum of Art. 51(4): 66- 92.

49. - Soucek, P. P., (1974). “Farhād and Tāq-i Būstān: the Growth of a Legend”. Studies in Art and Literature of the Near East, in Honor of Richard Ettinghausen, ed. P. J. Chelkowski, New York: 27-52.

50. - Soudavar, A., (2003). The Aura of Kings, Legitimacy and Divine Sanction of Iranian Kingship. California: Mazda Pub.

51. - Trümpelmann, L., (1971). “Šāpūr mit der Adlerkopfkappe”. Archaeologische Mittel Mitteilungen aus Iran, Berlin, 4: 173- 185.

52. - Vanden Berghe, L., (1978). “La Découverte D’une Sculpture Ruperstre a Dārābgird”. Iranica Antiqua, XIII: 135- 147.

53. - Yašt-hā. (1998). (I. Pourdavood, Trans.). Tehran: Asatir. (in Persian).

54. - Warner, R., (2007). Encylopedia of World Mythology. (A. Esmailpour, Trans.). Tehran: Ostoore. (in Persian)

55. - URL: https://www.britannica.com/biography/Pliny-the-Elder (acc. Date: 2/8/2026)

56. - URL: https://www.britannica.com/biography/Berosus (acc. Date: 2/8/2026)

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.