بازشناسی ساختار قلعۀ فلک‌الافلاک با اتکاء به شواهد باستان‌شناسی

سجادی, علی

doi:10.66224/Athar.2085.1766.14

EN FA

دوره 48، شماره 1 - ( 3-1405 ) جلد 48 شماره 1 صفحات 55-29 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.66224/Athar.2085.1766.14

Mendeley

Zotero

RefWorks

Sajadi A. (2026). Re-identification of Falak-ol-Aflak Castle Based on Archaeological Excavations and Architectural Features. Athar. 48(1), 29-55. doi:10.66224/Athar.2085.1766.14
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2085-fa.html

سجادی علی.(1405). بازشناسی ساختار قلعۀ فلک‌الافلاک با اتکاء به شواهد باستان‌شناسی فصلنامه علمی اثر 48 (1) :55-29 10.66224/Athar.2085.1766.14

URL: http://athar.richt.ir/article-2-2085-fa.html

بازشناسی ساختار قلعۀ فلک‌الافلاک با اتکاء به شواهد باستان‌شناسی

علی سجادی^*

پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران. ، sajadi.ali86@gmail.com

چکیده: (608 مشاهده)

کهن‌دژ قلعۀ فلک‌الافلاک بر فراز صخره‌ای طبیعی در مرکز درۀ خرم‌آباد ساخته‌شده است. این دژ کهن با تاریخی پر فرازونشیب، بارها تخریب و بازسازی شده است. بخش‌های بسیار کهن آن از میان‌رفته و کالبد آن‌، چنان دگرگون‌شده که بازشناسی آن بدون درنظر گرفتن مطالعات باستان‌شناسی غیرممکن می‌نماید. آن‌چه درخصوص این بنا به رشتۀ تحریر درآمده، عمدتاً براساس اشارات کوتاه تاریخی و یا توصیفات تکراری وضع موجود آن است. بر این‌اساس در این پژوهش با اتکاء به کاوش‌های باستان‌شناسی و به تبیین یافته‌های حاصل از کاوش و لایه‌نگاری به بازشناخت نحوۀ تکوین و پویایی ساختاری این مجموعه و به شیوۀ توصیفی-تحلیلی پرداخته و سه پرسش کلیدی را پیگیری می‌کند: الف) نحوۀ شکل‌گیری کالبد اولیه بنا برروی عرصۀ صخره به چه صورت انجام پذیرفته است؟ ب) اجزا و فضاهای ساختمانی و الگوی گسترش آن چگونه بوده است؟ ج) نظام تأمین و توزیع آب و دفع پساب آن برچه اساسی عمل می‌کرده است؟ یافته‌های پژوهش نشان داده است که بنا در طول تاریخ و به فراخور زمان، دستخوش تغییرات کالبدی پیاپی شده است. در همین‌راستا، به‌منظور هم‌ترازسازی بخش‌های جنوبی با عرصۀ مرتفع شمالی (متناسب با عارضۀ صخره)، با ایجاد دیواره، بستر مسطحی برای ساخت قلعه فراهم شده است؛ هم‌چنین یافته از سیستم مهندسیِ دقیق و پیچیده‌ای برای تأمین و توزیع آب و دفع پساب در این قلعه حکایت دارد.

واژه‌های کلیدی: قلعه، قلعۀ فلک‌الافلاک (قلعۀ شاپورخواست)، خرم‌آباد.

متن کامل [PDF 1287 kb] (167 دریافت)

نوع مطالعه: مقاله پژوهشی | موضوع مقاله: بررسی های میدانی و کاوش
دریافت: 1404/7/2 | پذیرش: 1404/8/16 | انتشار: 1405/3/31

فهرست منابع

1. - ادموندز، جان سیسیل، (1362). یادداشت‌هایی درباره لرستان در دو سفرنامه درباره لرستان. ترجمۀ ل. بختیار ل و ا. سکندر، چاپ اول، تهران: بابک.

2. - امیرشاه کرمی، سیدعبدالعظیم؛ خزائی، جهانگیر؛ نومیری، مهدی؛ و مهدی‌آبادی، ملیحه، (1385). «تحلیل عددی اندرکنش قلعۀ فلک الافلاک با طرح مقاوم سازی بستر سنگی». مجموعه مقالات سومین کنفرانس سنگ ایران، https://civilica.com/doc/24970/

3. - ایزدپناه، حمید، (1362). آثار باستانی و تاریخی لرستان. جلد 1، چاپ دوم، تهران: انتشارات آگاه.

4. - بهرامی، محمد؛ سبزی، موسی؛ و توسلی، محمدمهدی، (1396). «مکان‌یابی جای نام سیماش، شاهک‌نشین الیپی در خرم‌آباد و امکان یکی دانستن آن با سیماشکی عیلامی». مطالعات باستان‌شناسی (دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران)، 9 (1: پیاپی 15): 19-35. https://sid.ir/paper/506604/fa

5. - بهرامی، محمد؛ و سجادی، علی؛ و رجبی، نوروز، (1394). «گزارش دو فصل لایه‌نگاری تپه فلک‌الافلاک خرم‌آباد، لرستان». مجموعه مقالات دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، به اهتمام: حسن هاشمی‌زرج‌آباد، بیرجند. https://civilica.com/doc/540983

6. - بی‌نام، (1370). جغرافیای لرستان پیشکوه و پشتکوه. چاپ اول، به کوشش: دکتر سکندر امان الهی بهاروند، تهران، انتشارات اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی لرستان.

7. - پیرنیا، محمدکریم، (1387). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تدوین: غلامحسین معماریان، تهران: انتشارات سروش دانا.

8. - خالو، علیرضا؛ و یکرنگ‌نیا، محمد، (1402). «ارزیابی میدانی و عددی آسیب‌پذیری لرزه‌ای قلعۀ فلک الافلاک». مهندسی سازه و ساخت، 10(6): 96-114. https://doi.org/10.22065/jsce.2022.355829.2901

9. - دالوند، حمیدرضا، (1388). تاریخ و معماری دژ شاپور خواست (قلعۀ فلک الافلاک). چاپ اول، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.

10. - سجادی، علی، (1378). «گزارش کاوش لایه‌نگاری قلعۀ فلک‌الافلاک، گمانه شماره 2». مرکز اسناد میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری لرستان (منتشرنشده).

11. - سجادی، علی، (1383). «گزارش فصل اول کاوش‌های باستان‌شناسی محوطه قلعه فلک افلاک». مرکز اسناد میراث‌فرهنگی و گردشگری لرستان، خرم‌آباد (منتشرنشده).

12. - سجادی، علی، (1384). «عنصر خشت در دژ شاپورخواست (قلعۀ فلک‌الافلاک)». مجموعه مقالات سومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، جلد 2، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور: 197- 228.

13. - سجادی، علی، (1386). «گزارش فصل نخست و دوم کاوش لایه‌نگاری محوطه داخلی». فلک‌الافلاک مرکز اسناد میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری لرستان، (منتشرنشده).

14. - سجادی، علی، (1390). «مکان‌یابی شهر شاپورخواست بر اساس منابع تاریخی و جغرافیایی». مزدک‌نامه (4) پژوهش‌های ایران‌شناسی، چاپ اول: 336-349. تهران: انتشارات اساطیر.

15. - سجادی، علی؛ و فرزین. علی‌رضا، (1382). قلعۀ فلک‌الافلاک / دژ شاپورخواست. چاپ اول، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی.

16. - سجادی، علی، (1387). «گزارش دو فصل کاوش لایه‌نگاری محوطه فلک‌الافلاک خرم‌آباد». مرکز اسناد میراث‌فرهنگی لرستان. (منتشرنشده).

17. - فرجامی، محمد؛ و محمودی‌نسب، علی‌اصغر، (۱۴۰۰). «شیوه‌های تأمین آب در دژهای قرون میانۀ دورۀ اسلامی در قهستان (استان خراسان جنوبی)». جامعه باستان‌شناسی ایران، (2): ۱۲۲-۱۰۶. https://independent.academia.edu/JOSIA

18. - مقدسی، محمد، (1374). «گزارش بررسی و گمانه‌زنی در قلعۀ فلک‌الافلاک». مرکز اسناد سازمان میراث‌فرهنگی استان لرستان (منتشرنشده).

19. - موسوی‌حاجی، سیدرسول؛ و بهرامی، محمد؛ و سجادی، علی، (1393). «شواهدی از وجود دژی مربوط به ایالت الیپی در لایه‌های زیرین قلعۀ فلک‌الافلاک خرم‌آباد، لرستان». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 4، (7): 81-94. https://nbsh.basu.ac.ir/article_989.html

20. - مهریار، محمد؛ شامیل، فتح‌الله‌یف؛ فخاری تهرانی، فرهاد؛ و قدیری، بهرام، (1378). اسناد تصویری شهرهای ایرانی: دورۀ قاجار. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی و پژوهشگاه میراث‌فرهنگی کشور.

21. - مهندسین مشاور خاک پایه، (1380).«مطالعات الکتریک قلعۀ فلک‌الافلاک». مرکز اسناد و مدارک میراث‌فرهنگی، کد RE7082.

22. - مؤمنی، کوروش؛ عطاریان، کوروش؛ و سلیمان‌نیا، احسان، (1395). «بازشناسی ویژگی‌های معماری قلعۀ فلک‌الافلاک». سومین کنگره بین‌المللی افق‌های جدید معماری و شهرسازی، تهران. https://civilica.com/doc/661777

24. References

25. - Abdi, Y., Sajadi, A. & Hassanpour, A., (2024). Experimental study on salt weathering of dolostones (case study: Falak-Ol-Aflak castle, Khorramabad, Iran). Carbonates and Evaporites, 39, 83. https://doi.org/10.1007/s13146-024-00995-w.

26. - Amirshah Karami, S. A., Khazaei, J., Nowmiri, M. & Mahdi Abadi, M., (2007). “Numerical analysis of the interaction of Falak-ol-Aflak Castle with the rock foundation reinforcement plan”. Third National Conference on Rehabilitation and Strengthening of Iran, Tehran. https://civilica.com/doc/24970 (in Persian).

27. - Anonymous, (1991). Geography of Lorestan: Pishkuh and Poshtkuh [Work originally published in 1300 AH]. (S. A. Baharvand, Ed.)., Tehran. Publications of the General Department of Culture and Islamic Guidance of Lorestan (in Persian).

28. - Bahrami, M., Sabzi, M. & Tavassoli, M. M., (2017). “Locating Simaš Kingdom of Ellipi in Khorram Abad, and the Possibility of Being One with Elamite Simaški”. Journal of Archaeological Studies (University of Tehran), 9(1): 19–35. https://doi.org/10.22059/jarcs.2017.64003 (in Persian).

29. - Bahrami, M., Sajadi, A. & Rajabi, N., (2015). “Report on two seasons of stratigraphy of Falak-ol-Aflak Hill, Khorramabad, Lorestan”. In: H. Hashemi Zarjabad (Ed.), Proceedings of the Second National Conference on Archaeology of Iran: 1-11, Birjand. https://civilica.com/doc/540983. (in Persian).

30. - Bianca, S., (2007). Syria: Medieval Citadels Between East and West. Aga Khan Trust for Culture, Archived from the original on 4 June 2011, retrieved 24 July 2009.

31. - Dalvand, H. R., (2009). History and architecture of Shapur Khast Fortress (Falak-ol-Aflak Fortress). Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Research Institute. (in Persian).

32. - Diakonoff, I. M., (1956). The History of Media. Moscow-Leningrad (in Russian).

33. - Edmonds, C. J., (1362/1983). “Notes on Lurestan”. Dow Safarname dar bare-ye Lorestan, Trans. L. Bakhtuar & S. Amanollahi, Tehran: Babak. (in Persian).

34. - Farjami, M. & Mahmoodi Nasab, A. A., (2021). “Water management strategies in fortresses of medieval Islamic Quhistan, Khorasan South Province”. Journal of the Society for Iranian Archaeology, (2): 106–122. https://independent.academia.edu/JOSIA (in Persian).

35. - García-Pulido, L. J. & Martín, S. P., (2019). “The most advanced hydraulic techniques for water supply at the fortresses in the last period of Al-Andalus (thirteenth to fifteenth century)”. Arts, 8 (2): 63. https://doi.org/10.3390/arts8020063. (in Persian).

36. - Goff, C. M., (1977). “Excavations at Baba Jan: The architecture of the East Mound, Levels II and III”. Iran, (15): 103–136.

37. - Gonnella, J., (2008). The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook), Aga Khan Trust for Culture and the Syrian Directorate-General of Antiquities and Museums. archived from the original on 9 June 2012.

38. - Izadpanah, H., (1976). Āthār-e bāstāni va tārikhi-ye Lorestan [Lorestan Province archeological and historical antiquities] (2nd ed., Vol. 1). Agah Publications. (In Persian)

39. - Khakpay Consulting Engineers. (2001). “Electrical Studies of Falak-ul-Aflak Castle” (Report No. RE7082). Cultural Heritage Documentation Center, (Unpublished), (in Persian).

40. - Khalu, A. & Yekrangnia, M., (2023). Field and numerical assessment of the seismic vulnerability of Falak-ol-Aflak Castle”. Structural and Construction Engineering, 10 (6): 96–114. https://doi.org/10.22065/jsce.2022.355829.2901

41. - Mehryar, M., Fathollahyev, S., Fakhari Tehrani, F. & Ghadiri, B., (1999). Visual Documents of Iranian Cities: The Qajar Period. Shahid Beheshti University and the Cultural Heritage Research Institute of the Country. (in Persian).

42. - Moghaddas, M., (1995). “Investigation and speculation in Falak-ol-Aflak Castle” [Unpublished report]. Document Center of Lorestan Province Cultural Heritage Organization. (in Persian).

43. - Momeni, K., Attarian, K. & Soleimannia, E., (2016). “Identifying the architectural features of Falak-ul-Aflak Castle”. Paper presented at the Third International Congress of New Horizons of Architecture and Urban Planning, Tehran. https://civilica.com/doc/661777 (in Persian).

44. - Mousavi Haji, S. R., Bahrami, M. & Sajadi, A., (2015). “Some evidence on the existence of Ellipi Castle underneath the Falak-ol-Aflak Castle, Khorramabad, Iran”. Pazhohesh-ha-ye Bastanshenasi Iran, 4 (7): 81–94. (in Persian).

45. - Pirniā, M., (2008). Iranian architectural stylistics. G. H. Memarian, Ed., Tehran: Soroush Danesh. (in Persian).

46. - Sajadi, A., (1999). “Report on the “Stratigraphic Excavation of Falak-ol-Aflak Castle, Trench No. 2’”. Lorestan Cultural Heritage, Handicrafts, and Tourism Organization Documentation Center. (Unpublished). (in Persian).

47. - Sajadi, A., (2004). “Report the first season of archaeological excavations at the site of Falak-ol-Aflak Castle”. Lorestan Cultural Heritage and Tourism Documentation Center, (Unpublished). (in Persian).

48. - Sajadi, A., (2006). “The mud-brick element in the fortress of Shapur-Khast (Falak-ol-Aflak Castle)”. In: Proceedings of the Third Congress on the History of Iranian Architecture and Urbanism (Vol. 2, pp. 197–228). Iran Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization (ICHTO). (in Persian).

49. - Sajadi, A., (2007). “Report on the first and second seasons of stratigraphic excavation at the internal area of Falak-ol-Aflak site”. Lorestan Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Documentation Center. (Unpublished). (in Persian).

50. - Sajadi, A., (2008). “Report of two seasons of stratigraphic excavation of the Falak-ul-Aflak site in Khorramabad”. Lorestan Cultural Heritage Documentation Center, (Unpublished). (in Persian).

51. - Sajadi, A., (2011). “Location of the city of Shapur Khast based on historical and geographical sources”. Mazdaknameh, (4): 336–349. Tehran, Asatir Publications. (in Persian).

52. - Sajadi, A. & Farzin, A., (2003). Falak-ul-Aflak Castle / Shapurkhast Fortress. Cultural Heritage Organization. Tehran. (in Persian).

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.