Mendeley  

Zotero  

Akbar Molaei Z, Kolbadinejad M, Mortezayi M. (2026). The Evolution of Worldview and the Epistemological Function of Wonders in the Islamic Tradition: A Comparative Study of the Works of Zakariya Qazvini and Shoja Heydari. Athar. 48(1), 89-113. doi:10.61882/Athar.1932.4014.1
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1932-fa.html

در سنت فکری و ادبی اسلامی، متون عجایب‌نگارانه بازتابی از پیوند میان دین، دانش، تخیل و تجربه‌اند و نقش مهمی در شکل‌دهی به درک مسلمانان از جهان طبیعی و انسانی ایفاء کرده‌اند. با وجود اهمیت این سنت، پژوهش‌های تطبیقیِ نظام‌مند دربارۀ پیوند جهان‌نگاری و سبک در آثار متعلق به دوره‌های تاریخی متفاوت هم‌چنان محدود است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، به بررسی تفاوت‌های جهان‌نگارانه، سبک‌شناختی و کارکرد معرفتی «عجایب» در دو اثر برجسته، یعنی عجایب‌المخلوقات و غرائب‌الموجودات زکریای قزوینی و عجایب‌البلدان منسوب به شجاع حیدری می‌پردازد. روش پژوهش مبتنی‌بر تحلیل محتوای تطبیقی است و داده‌ها ازطریق مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی متون اصلی گردآوری شده‌اند. تحلیل‌ها براساس پنج محورِ جهان‌شناسی، اقلیم‌نگاری، نگرش انسان‌شناختی، سبک و زبان ادبی، و نسبت علم و اسطوره انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قزوینی، متأثر از سنت معرفتی دورۀ میانی اسلامی، با نگاهی الهیاتی، نظام‌مند و کل‌نگر به بازنمایی عجایب می‌پردازد، درحالی‌که شجاع حیدری، در بستر تحولات فکری دوره‌های متأخر، رویکردی تجربی‌تر، فرهنگی و مردم‌نگارانه اتخاذ می‌کند. این تفاوت‌ها در ساختار جهان‌نگاری، شیوۀ روایت و کارکرد معرفتی عجایب به‌وضوح قابل مشاهده است. درمجموع، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که تحول زمینه‌های تاریخی و معرفتی، نقش تعیین‌کننده‌ای در دگرگونی معنای «عجایب» از ابزاری الهیاتی-تعلیمی به پدیده‌ای توصیفی-فرهنگی داشته است.