Mendeley  

Zotero  

Amanollahi H, akbari M. (2026). Reconstructing the Plan and Layout of the Safavid Royal Garden Complex in Qazvin Based on Historical Texts and Archaeological Findings. Athar. 46(111), 165-0. doi:10.61882/Athar.1894.2773.8
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1894-fa.html

باغ دولت‌خانۀ قزوین یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های معماری و طراحی منظر در دورۀ صفوی است که درپی انتقال پایتخت توسط شاه‌طهماسب اول در سال ۹۶۲ه‍.ق. به این شهر، بنیان نهاده شد. انگیزۀ اصلی این انتقال، تهدیدها سیاسی و نظامی حکومت‌های عثمانی و روسیه علیه تبریز بود. شاه‌طهماسب، با هدف ساماندهی فضای اداری و سکونتی پایتخت جدید، دستور احداث مجموعه‌ای از باغ‌های حکومتی را صادر کرد و بزرگان را نیز به مشارکت در این ساخت‌وساز فراخواند. در این راستا، بیش از ۲۳ باغ در اطراف باغ دولت‌خانه شکل گرفتند. عبدی‌بیگ شیرازی، شاعر و تاریخ‌نگار دربار، مأمور تدوین توصیفی منظوم از این باغ‌ها شد که حاصل آن، مجموعۀ «جنات عدن» است؛ اثری که توصیفات غنی و دقیقی از ساختارهای معماری، عناصر طبیعی و فضاهای عملکردی باغ ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای، می‌کوشد با تلفیق مدارک حاصل از متون تاریخی، نقشه‌های کهن، سفرنامه‌های سیاحان و یافته‌های باستان‌شناسی، به بازسازی پلان باغ دولت‌خانه بپردازد. فرضیۀ پژوهش بر آن است که مدارک متون تاریخی و منظوم، به‌ویژه آثار عبدی‌بیگ، قابلیت هم‌سنجی و انطباق با شواهد مادی را دارند و می‌توانند بنیانی برای بازخوانی ساختار فضایی این مجموعۀ تاریخی فراهم سازند. روش پژوهش در این جستار، تلفیقی از مطالعات اسنادی، تحلیل محتوای متون منظوم و تاریخی، بررسی یافته‌های باستان‌شناسی و تحلیل مقایسه‌ای میان داده‌های چندرشته‌ای است. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که ساختار اصلی باغ دولت‌خانه، شامل: سردر عالی‌قاپو، شبکۀ آب‌رسانی و حوض‌هایی است که در جنات عدن نیز توصیف‌شده و در دورۀ صفویه بنیان‌گذاری شده؛ این ساختار در دوره‌های قاجار و پهلوی با الحاقات کالبدی دچار بازآرایی و توسعه شده است.