دوره 47، شماره 2 - ( 6-1405 )
جلد 47 شماره 2 صفحات 164-135 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Rezaeipour M, Farzad Behtash M, Sabaghi H, Anisi A. (2026). Kalatehs in Birjand: A Redefinition of Settlement Form Based on Historic Garden. Athar. 47(2), 135-164. doi:10.66224/Athar.2211.4210.3
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2211-fa.html
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2211-fa.html
رضائیپور مریم، فرزادبهتاش محمدرضا، صباغی حمیدرضا، انیسی علیرضا.(1405). کلاتههای بیرجند؛ بازتعریفی از شکل سکونتگاه براساس باغ تاریخی فصلنامه علمی اثر 47 (2) :164-135 10.66224/Athar.2211.4210.3
1- گروه شهرسازی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2- گروه شهرسازی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ،farzad.behtash@gmail.com
3- پژوهشکدۀ میراث معماری و شهری، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
2- گروه شهرسازی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ،
3- پژوهشکدۀ میراث معماری و شهری، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
چکیده: (28 مشاهده)
موضوع پیوند باغهای تاریخی با بسترهای استقرار آنها قابل اغماض نیست، با این وجود، چه در مطالعات مربوط به باغهای تاریخی و چه در حوزۀ حفاظت از آنها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در بیرجند، باغهای تاریخی اغلب دارای بستری روستایی یا سکونتگاههایی کوچکتر از روستا بودند. در حقیقت، برخی باغهای تاریخی در این ناحیه دارای پیوندی نزدیک با گسترههای مسکونی پیرامونشان بودند که به آنها کلاته اطلاق میشود. کلاتهها که مقر اصلی حکومت و سکونت حاکمان بیرجند یعنی خاندان علم بودند، از بسیاری جهات دارای الگوهایی منحصربهفرد هستند که آنها را از سایر سکونتگاههای دارای باغ تاریخی در همین ناحیه متمایز میکند. در این مقاله تلاش میگردد تا وجوه ملموس ازجمله زمینه و کالبد این دست از سکونتگاهها و برخی وجوه ناملموس ازجمله کارکرد و وضعیت اقتصادی، اجتماعی آنها مورد مطالعه قرار گیرد. از سوی دیگر به نقش حاکم در پیدایش و یا توسعۀ این دست از سکونتگاهها و نیز ارتباط کلاتهها با باغهای تاریخی موجود در آنها پرداخته شود. پژوهش به لحاظ هدف بنیادی است و ماهیت آن تحلیلی-تاریخی است. روش پژوهش نیز ترکیبی از چند روش کیفی شامل مطالعات کتابخانهای بهویژه منابع تاریخی، پیمایشهای میدانی و تهیۀ نقشه از وضع موجود، تفسیر عکسهای هوایی و تحلیل روایتهای تاریخی ساکنان قدیمی این سکونتگاهها است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که کلاتهها سکونتگاههایی کوچکتر از روستا بودند که بهواسطۀ ساخت باغهای تاریخی و سکونت حاکمان بیرجند در آنها دچار تحول شده و به بازتعریفی منحصربهفرد از سکونتگاه مبتنی بر باغ تاریخی تبدیل شدند.
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی |
موضوع مقاله:
تاریخ معماری و شهرسازی
دریافت: 1404/11/6 | پذیرش: 1405/2/31 | انتشار: 1405/6/10
دریافت: 1404/11/6 | پذیرش: 1405/2/31 | انتشار: 1405/6/10
فهرست منابع
1. - احمدیان، محمدعلی، (1374). جغرافیای شهرستان بیرجند؛ با اشاراتی به تاریخ و فرهنگ این شهرستان. مشهد: انتشارات آستان قدس.
2. - بهنیا، محمدرضا، (1381). بیرجند نگین کویر؛ شناخت بیرجند-نامآوران بیرجند. تهران: دانشگاه تهران، (چاپ دوم).
3. - جیحانی، حمیدرضا؛ و اسدیچیمه، نغمه، (1398). «عناصر و ویژگیهای محیطی پیرامون باغهای مظهرخانهای، براساس مطالعۀ نمونههایی از باغهای حکومتی و رسمی». معماری اقلیم گرم و خشک، 7 (9): 19-44. https://smb.yazd.ac.ir/article_1653.html
4. - جیحانی، حمیدرضا؛ و رضائیپور، مریم، (1399). نسبت میان چهارباغ و باغ چهاربخشی براساس دو متن نثر و نظم سدۀ دهم هجری قمری. اندیشۀ معماری، 4 (8): 185-201. https://at.journals.ikiu.ac.ir/article_2069.html
5. - جیحانی، حمیدرضا؛ و عمرانی، آتوسا، (1393). قصر و باغ بانوی عظمی؛ بازشناسی یک باغ قاجاری در شرق اصفهان. اثر، 65: 33-50. http://journal.richt.ir/athar/article-1-68-fa.html
6. - حافظابرو، شهابالدین عبدالله، (1399). جغرافیای حافظ ابرو. بخش خراسان، تهران: سخن.
7. - حموی، یاقوت، (1380). معجمالبلدان. ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: سازمان میراثفرهنگی.
8. - خانلرخان، میرزااعتصامالملک، (1351). سفرنامۀ خانلرخان. بهکوشش: منوچهر محمودی، تهران: محمودی.
9. - خراسانی فدائی، محمد بن زینالعابدین، (1373). تاریخ اسماعیلیه. بهتصحیح: الکساندر الکساندرویچ سیمونوف، تهران: اساطیر.
10. - راعی، حسین، (1397). «فهم و تقرب به مفاهیم حفاظت در مزارع مسکون تاریخی (مورد پژوهی: مزارع مسکون اربابی نیاسر در دوره قاجار)». رسالۀ دکتری در رشتۀ مرمت بنا و احیای بافتهای تاریخی، دانشکدۀ مرمت، اصفهان: دانشگاه هنر اصفهان (منتشر نشده).
11. - راعی، حسین، (1400). معماری مزارع تاریخی ایران، با نگاهی ویژه به مزارع تاریخی اقلیم گرم و خشک ایران. یادداشتهایی دربارۀ آثار تاریخی ایران (3)، تهران: ایراننگار.
12. - راعی، حسین، (1403). مالکیت اربابی در زیست مزارع ایرانی در دورۀ قاجار با نگاهی به مزرعۀ قاضیبالا در قم. دانشهای بومی ایران، 11 (21): 1-39. https://qjik.atu.ac.ir/article_17273.html
13. - راعی، حسین؛ و بیگلری، محسن، (1400). انشاء مزرعه دولتآباد قم، از آغاز تا اضمحلال. معماری اقلیم گرم و خشک، 9 (13): 59-77. https://smb.yazd.ac.ir/article_2225.html
14. - رضائی، جمال؛ و رفیعی، مجتبی، (1381). بیرجندنامه؛ بیرجند در آغاز سدۀ چهاردهم خورشیدی. تهران: هیرمند.
15. - رضائیپور، مریم؛ فرزادبهتاش، محمدرضا؛ صباغی، حمیدرضا؛ و انیسی، علیرضا، (1403). «مبانی حفاظت از سکونتگاههای مرتبط با باغهای تاریخی در بیرجند». مطالعات معماری ایران. 13 (26): 127-158. https://jias.kashanu.ac.ir/article_114791.html.
16. - عالمی، مهوش، (1383). رابطۀ باغهای حکومتی و شهر در شیراز دورۀ صفوی. بهکوشش: فریار جواهریان و فاطمه حیدری، مجموعه مقالات نخستین همایش باغ ایرانی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
17. - عالمی، مهوش، (1385). باغهای دورۀ صفویه؛ گونهها و الگوها. ترجمۀ محسن جاوری، گلستان هنر. 2 (5): 72-91. http://golestanehonar.ir/article-1-70-fa.html
18. - فرقانی، محمدفاروق، (1381). تاریخ اسماعیلیان قهستان. تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
19. - فلور، ویلم، (1399). کشاورزی ایران در دورۀ قاجار. ترجمۀ شهرام غلامی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
20. - قرهشیر، مریم، (1388). «مطالعه و طرح مرمت عمارت و باغ امیرآباد». اداره کل میراث فرهنگی خراسان جنوبی. بیرجند: پایگاه باغهای تاریخی.
21. - کلانتر ضرابی، عبدالرحیم، (1378). تاریخ کاشان. تصحیح: ایرج افشار، چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر.
22. - لسترنج، گای، (1337). جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمۀ محمود عرفان، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
23. - مجتهدزاده، پیروز، (1386). امیران مرزدار و مرزهای خاوری ایران. ترجمۀ حمیدرضا ملکمحمدی، تهران: شیرازه.
24. - منصف، محمدعلی، (1354). امیر شوکتالملک علم «امیر قائن». تهران: امیرکبیر.
25. - منصوریرودکلی، سمیرا، (1400). «بازشناسی روابط میان مجموعه باغهای شاهی صفوی و منظر شهری تاریخی شهر بهشهر در راستای حفاظت از آنها». رسالۀ دکتری، رشتۀ مرمت بنا و احیای بافتهای تاریخی، دانشکدۀ مرمت، اصفهان: دانشگاه هنر اصفهان (منتشر نشده).
26. - هیل، اف.، (1378). نامههایی از قهستان. ترجمۀ محمدحسن گنجی، مشهد: آستان قدس رضوی.
27. - ییت، چالرز ادوارد، (1365). سفرنامۀ کلنل ییت بایران و افغانستان. ترجمۀ قدرتالله روشنی و مهرداد رهبری، تهران: یزدان.
28. - آرشیو میراث فرهنگی خراسان جنوبی، اداره کل میراث فرهنگی شهرستان بیرجند.
29. - مصاحبههای شخصی با: محمدعلی جنتیفر، محمدرضا بیدختی، حمید دورانیپور، فاطمهکبری مرکی، (1403).
31. References
32. - Ahmadian, M. A., (1994). The geography of Birjand with references to the history and culture of the city. Mashhad: Astane-qods Publication. (Original Work Published 1373), (In Persian).
33. - Alemi, M., (2004). The Relation between Governmental Gardens and the City of Shiraz in Safavid Era. The First International Conference on The Persian Garden. Edited by Faryar Jawaherian and Fatemeh Heydari. Tehran: RICHT. (Original work Published 1383), (In Persian).
34. - Alemi, M., (2006). The Royal Gardens of the Safavid Period: Types and Models. Translated Mohsen Javari. Golestan-e Honar, 2 (3): 72-91. http://golestanehonar.ir/article-1-70-fa.html (In Persian).
35. - Behnia, M. R., (2002). Birjand; the jewel of the desert. Tehran: The University of Tehran Publication. (Original Work Published 1381), (In Persian).
36. - Feloor, W., (2020). Keshavarzi-I Iran dar Doreye Qajar (Agriculture in Qajar Iran). Translated by Shahram Gholami. Tehran: Elmi-o-Farhangi Publication. (In Persian).
37. - Furqani, M.F., (2002). Tarikh -i Ismailian quhistan (History of the Ismaeilis of Quhistan). Anjoman-i-Athar-o-Mafakher Farhangi Publication. (Original Work Published 1381), (In Persian).
38. - Guy, S., (1958). Geographiay-e-Tarikhi-e Sarzaminhaye Khelafat-e Sharghi (The Lands of The Eastern Caliphate). Translated Mahmoud Erfan. Tehran: Bongah-e Tarjoma va Nasr-e Ketab, (In Persian).
39. - Hafez-i-Abru, A. L., (2020). The Geopgraphy of Hafez-i-Abru. Tehran: Sokhan Publication (In Persian).
40. - Hale, F., (1999). Namehayi az Qohestan (Letters from Qohestan). Translated and Edited by Mohammad Hassan Ganji. Mashhad: Astan-e-Qods Publication. (Original work Published 1378), (In Persian).
41. - Hamawi, Y. A., (2001). Mojam-al-Boldan. Tehran: Cultural Heritage Organization Publication. (Original Work Published 1380), (In Persian).
42. - Jayhani, H. & Asadi Chimeh, N., (2019). The elements and features of Gardens Associated with Mazhar-Khaneh, based on examples of formal and royal gardens. Architecture in Hot and Arid Climate, 7 (9): 19-44. https://smb.yazd.ac.ir/article_1653.html (In Persian).
43. - Jayhani, H. & Omrani, A., (2014). The Palace and Garden of Banu-ye Ozma: Identifying a Qajarid Garden in Eastern Isfahan. Athar, 35(65): 33-51. http://journal.richt.ir/athar/article-1-68-fa.html (In Persian).
44. - Jayhani, H. & Rezaeipour, M., (2020). Comparative Study on the Layout of Chahārbāgh and the Fourfold Pattern for Persian Garden Based on the Texts from 10th AH (16th AD). Journal of Architectural Thought, 4 (8): 185-201. https://at.journals.ikiu.ac.ir/article_2069.html, (In Persian).
45. - Khan-Lor-Khan, M. E., (1972). Travelodge of Khan-Lor-Khan. Tehran: Mahmoudi Publication. (Original Work Published 1351), (In Persian).
46. - Khorasani Fadaee, M. Z., (1994). The History of Ismailieh. Edited by Aleksandr Aleksandrovich Semenov. Tehran: Asatir. (Original Work Published 1373), (In Persian).
47. - Mansouri Roudkoli, S., (2021). “Defining the Relationship Between the Safavid Royal Gardens and the Historic Urban Landscape of Behshahr in Direction of their Conservation”. PhD thesis on Conservation and Restoration of Historical Building and Sites. Isfahan: The Art University of Isfahan, (In Persian).
48. - Mojtahedzadeh, P., (2007). Amiran-i-Marzdar va Marzhayi Khavari-e Iran (The Amirs of borderlands and eastern Iranian borders). Translated by Hamidreza Malek Mohammadi. Tehran: Shirazeh Publication. (Original work Published 1386), (In Persian).
49. - Monsef, M. A., (1975). Amir Showkat-al-Molk-e-Alam; Amir-e-Qaen (The ruler of Qaen). Tehran: Amir Kabir Publication. (Original work Published 1354), (In Persian).
50. - Qareshir, M., (2009). Study and Restoration Plan for the Amir-Abad Mansion and Garden. South Khorasan Cultural Heritage Office. Birjand: Historical Gardens Center, (In Persian).
51. - Raie, H., (2021). The Construction of Historic Farmlands in Iran. Tehran: Iran-Negar Publication. (Original Work Published 1400), (In Persian).
52. - Raie, H., (2018). “Perception and Approaching a Conservation Policy for the Historical Inhabiting Farmsteads”. PhD thesis on Conservation and Restoration of Historical Building and Sites. Isfahan: The Art University of Isfahan, (In Persian).
53. - Raie, H., (2024). The Role of Lordly Ownership in the Iranian Farmsteads from the 19th Century until now; with a focus on Qazibala Farmstead in Qom. Indigenous Knowledge Iran, 11(21): 1-39. https://qjik.atu.ac.ir/article_17273.html (In Persian).
54. - Raie, H. & Biglari, M., (2021). Study of Dulatabad Farmstead Creation in Qom, from the beginning to the end. Architecture in Hot and Dry Climate, 9 (13): 59-77. https://smb.yazd.ac.ir/article_2225.html (In Persian).
55. - Rezaee, J. & Rafieeyan, M., (2002). Birjand-Nameh; Birjand at the beginning of 14th Persian Century. Tehran: Hirmand Publication. (Original Work Published 1381), (In Persian).
56. - Rezaeipour, M., Farzad Behtash, M., Sabaghi, H. & Anisi, A., (2024). Fundamentals of Conserving Settlements related to Historic Gardens in Birjand. JIAS., 13 (26): 127-158. https://jias.kashanu.ac.ir/article_114791.html (In Persian).
57. - Yate, Ch. E., (1986). Safarname-y-e Colonel Yate be Iran Va Afghanestan (Khurasan and Afghanistan Travelogue). Translated Qodrat-Allah Rowshani and Mehrdad Rahbari. Tehran: Yazdan Publication (In Persian).
58. - Zarrabi, A. R., (1999). Tarikh-e Kashan (The History of Kashan). Edited by Iraj Afshar. Tehran: Amir Kabir Publication. (Original work Published 1378), (In Persian).
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |