دوره 47، شماره 2 - ( 6-1405 )
جلد 47 شماره 2 صفحات 88-69 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Younespour M, Khanali H, Azizifar G. (2026). Functional and Architectural Study of the Earthen Fortress of Khollar in Gilavan, Khalkhal: Fortress or Caravanserai?. Athar. 47(2), 69-88. doi:10.66224/Athar.1897.2190.1
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2153-fa.html
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2153-fa.html
یونسپور ماهان، خانعلی حمید، عزیزیفر غزل.(1405). تحلیل کارکرد و معماری قلعهخشتی خللر گیلوان خلخال، دژ یا کاروانسرا؟ فصلنامه علمی اثر 47 (2) :88-69 10.66224/Athar.1897.2190.1
ماهان یونسپور1 
، حمید خانعلی*2 ، غزل عزیزیفر3
، حمید خانعلی*2 ، غزل عزیزیفر3
1- گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2- گروه باستانشناسی، دانشکدۀ میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول). ،h.khanali@umz.ac.ir
3- گروه باستانشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
2- گروه باستانشناسی، دانشکدۀ میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول). ،
3- گروه باستانشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
چکیده: (26 مشاهده)
قلعهخشتی گیلوان، در بخش شاهرود شهرستان خلخال، یکی از نمونههای شاخص معماری خشتی در شمال غرب ایران است که در مسیر ارتباطی میان خلخال، شال، ماسال و ماسوله قرار دارد. این بنا با نقشهای چهارگوش و مستطیلشکل، دیوارهایی ضخیم و شش برجک مدور ساختهشده است. این بنا به دلیل شکل و ساختار ویژهاش، در میان مردم با عنوان «قلعه» شناخته میشود. این پژوهش با هدف بازشناسی کارکرد واقعی بنا و اصلاح وجهتسمیۀ آن، با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه دادههای حاصل از بررسیهای میدانی و مطالعات تطبیقی انجام شده است. سؤالات اصلی پژوهش عبارتاند از: 1- شاخصههای معماری قلعهخشتی گیلوان چه ویژگیهایی دارند و با کدامیک از الگوهای معماری تدافعی یا خدماتی تطابق بیشتری نشان میدهند؟ 2- آیا این بنا را میتوان در زمرۀ قلعههای نظامی دانست یا در حقیقت کاروانسرایی میانراهی با کارکرد دوگانه بوده است؟ یافتهها نشان میدهد که بنا با وجود برجکهای دیدبانی، فاقد برخی عناصر اصلی معماری نظامی همچون خندق، دروازههای مستحکم و فضاهای دفاعی گسترده است. با اینحال، تحلیل تحولات تاریخی منطقه نشان میدهد که مسیر خلخال به ماسوله تا پیش از دوره صفوی عمدتاً کارکرد نظامی و پناهگاهی داشته و گیلان بهعنوان منطقهای مستقل از حکومت مرکزی، تعاملات تجاری چندانی با فلات ایران نداشته است. از اینرو، به نظر میرسد بنای موسوم به «قلعهخشتی خللر گیلوان» در ابتدا ساختاری با کارکرد نظامی-کنترلی (رباط یا قلعه مرزی) بوده و در دورههای بعد و با یکپارچگی سیاسی منطقه، کارکرد خدماتی-کاروانسرایی به آن افزوده شده است.
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی |
موضوع مقاله:
باستان شناسی و تاریخ هنر
دریافت: 1403/12/12 | پذیرش: 1404/3/28 | انتشار: 1405/6/30
دریافت: 1403/12/12 | پذیرش: 1404/3/28 | انتشار: 1405/6/30
فهرست منابع
1. - آیوازیان، سیمون، (۱۳۷۴). روند شکلگیری کاروانسراهای شهری تحلیل کالبدی کاروانسراهای حاشیه کویر. مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ارگ بم کرمان، ج اول، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.
2. - جباریحاجیخواجهلو، مهدی، (1397). «مطالعه قلاع دورۀ اسلامی شهرستان مشکینشهر (مطالعه موردی کهنه قلعه)». پایاننامه کارشناسی ارشد، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی (منتشر نشده).
3. - حسینی، آرزو؛ و پورنادری، حسین، (1393). مطالعه تطبیقی فضای معماری کاروانسراهای صفوی شاخص در بازار اصفهان (مطالعۀ موردی کاروانسراهای شاه، ساروتقی و مادرشاه). مطالعات تطبیقی هنر، 4(8): 81-97. https://sid.ir/paper/205333/fa
4. - خاقانی آور، راضیه، (1389). «بررسی کارکرد کاروانسرا در سلسله صفویه». پایاننامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان (منتشر نشده).
5. - خانعلی، حمید، (1399). «بررسی و پژوهشهای علمی و کاوش پیرامون "قلعههای باستانی در استان اردبیل و نقش آنها بهعنوان جاذبههای تاریخی در توسعۀ صنعت گردشگری در استان». طرح تحقیقاتی پژوهش دفتر برنامهریزی، نوسازی و تحول اداری، اردبیل (منتشر نشده).
6. - خانعلی، حمید؛ رضالو، رضا؛ و اسماعیل، همتی ازندریانی، (1395). مطالعه تطبیقی راه های تجاری و نقش قلاع نظامی بر پیشرفت تجارت منطقه ای و فرامنطقه ای شمال غرب ایران در دوره ی اسلامی (با مطالعه موردی شهرستان کوثر در استان اردبیل). پژوهشهای باستانشناسی ایران، 6(10): 193-210. https://doi.org/10.22084/nbsh.2016.1554
7. - ساریخانی، مجید؛ شریفینیا، اکبر؛ و قنبری، ندا، (1392). نگاهی نو به قلعه میر غلام هاشمی، با توجه به عناصر سازنده بنا (قلعه یا کاروانسرا). پژوهشهای باستانشناسی ایران، 2(2): 161-172.
8. - طبسی، محسن؛ و ناصریازغندی، حسن، (1399). مطالعه تحلیلی شاخصههای کالبدی دفاع غیرعامل در معماری کاروانسراهای عصر صفوی. معماری اقلیم گرم و خشک، 8(11): 305-329. https://doi.org/10.29252/ahdc.2020.1992
9. - عطایی ، رضا، (1394). «بررسی باستانشناختی کاروانسراهای شمال غرب ایران؛ مطالعه موردی کاروانسرای قانلی بولاغ مشگینشهر». پایاننامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
10. - کیانی، محمدیوسف؛ و کلاس، ولفرام، (۱۳۶۲). فهرست کاروانسراهای ایران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران. تهران، چاپ 1.
11. - مشبکیاصفهانی، علیرضا، (1397). مقایسۀ تطبیقی فضای معماری کاروانسراهای عصر صفوی با رویکرد کالبدی». معماری سبز، 12(4): 11-24.
12. - ملازاده، کاظم؛ و محمدی، مریم، (1385). قلاع و استحکامات نظامی؛ (دائرهالمعارف بناهای تاریخی ایران در دورۀ اسلامی). جلد 6، تهران: انتشارات سوره مهر.
13. - نوراللهی، علی، (1401). بررسی باستانشناسی کاروانسراهای نیکپی و سرچم درراه زنجان-میانه. باستانشناسی ایران، 12(1): 1-25. https://doi.org/AOI-2107-1103
14. - هژبرینوبری، (1378). نگاهی به معماری دفاعی اورارتو. مدرس علوم انسانی، 13(3): 17-38.
15. - هیلنبراند، رابرت، (۱۳۸۰). معماری ایران در دوره صفویان تاریخ ایران دوره صفویان. ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: انتشارات جامی.
16. - یونسپور، ماهان؛ و قلیپور، یوسف، (1403). بررسی باستانشناختی قلاع شهرستان خلخال. ششمین همایش ملی باستانشناسی ایران، 1 (1):613-625.
18. References
19. - Erincik, E., (2016). Historic Persian caravanserais: Climatic effects and syntactic configuration. Proceedings of the 10th International Space Syntax Symposium. (Available via ResearchGate).
20. - Kiani, M. Y., (1970). “The Iranian Caravansarais during the Safavid Period”. PhD thesis, SOAS University of London. https://doi.org/10.25501/SOAS.00029720
21. - Ataei, R., (2015). “Archaeological study of northwest Iran caravanserais: Case study of Qanli Bulagh Caravanserai, Meshgin Shahr”. Master’s thesis, Tarbiat Modares University. (in Persian)
22. - Ayvazian, S., (1995). The process of formation of urban caravanserais: Morphological analysis of desert-edge caravanserais. In: Proceedings of the First Congress of Architecture and Urban History, Arg-e Bam, Kerman (Vol. 1). Tehran: Cultural Heritage Organization of Iran. (in Persian)
23. - Hejri Nobari, A.m (1999). A look at Urartian defensive architecture. Modares Humanities, 13(3): 17–38. (in Persian)
24. - Hillenbrand, R., (2001). Iranian architecture during the Safavid period (Y. Azhand, Trans.). Tehran: Jami Publications. (in Persian)
25. - Hosseini, A. & Pournaderi, H., (2014). Comparative study of architectural spaces of prominent Safavid caravanserais in Isfahan Bazaar (Case study: Shah, Saroutaqi, and Madarshah caravanserais). Comparative Studies in Art, 4(8): 81–97. (in Persian)
26. - Jabari Haji Khajehlu, M., (2018). “A study of Islamic period forts in Meshgin Shahr County (Case study: Kohneh Qaleh)”. [Master’s thesis, Mohaghegh Ardabili University]. (in Persian)
27. - Khaghani Avari, R., (2010). “A Study on the Function of Caravanserais in the Safavid Dynasty”. Master's Thesis, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan. (In Persian)
28. - Khanali, H., (2020). “Scientific research and excavations on ancient castles in Ardabil Province and their role as historical attractions in tourism development [Research project]”. Planning and Administrative Reform Office, Ardabil. (in Persian)
29. - Khanali, H., Rezalou, R. & Hemmati Azandaryani, E., (2016). Comparative study of trade routes and the role of military castles in regional and transregional commerce in Northwest Iran during the Islamic period (Case study: Kosar County, Ardabil Province). Iranian Archaeological Research, 6(10): 193–210. https://doi.org/10.22084/nbsh.2016.1554 (in Persian)
30. - Kiani, M. Y. (1970). “The Iranian Caravansarais during the Safavid Period”. PhD thesis, SOAS University of London. https://doi.org/10.25501/SOAS.00029720
31. - Kiani, M. Y. & Klass, W., (1983). List of caravanserais of Iran. Tehran: Ministry of Culture and Higher Education, National Organization for Preservation of Historical Monuments. (in Persian)
32. - Kiani, M. Y. & Klass, W., (1995). Caravanserais of Iran. Tehran: Cultural Heritage Organization of Iran. (in Persian)
33. - Malazadeh, K. & Mohammadi, M., (2006). Forts and military structures. In: Encyclopedia of historical buildings of Iran during the Islamic period (Vol. 6). Tehran: Sooreh Mehr Publications. (in Persian)
34. - Meshbaki Esfahani, A., (2018). Comparative study of Safavid-era caravanserai architecture from a morphological approach. Green Architecture, 12(4): 11–24. (in Persian)
35. - Norollahi, A., (2022). Archaeological study of Nikpi and Sarcham caravanserais along Zanjan–Mianeh road. Iranian Archaeology, 12(1), 1–25. https://doi.org/AOI-2107-1103 (in Persian)
36. - Sarikhani, M., Sharifinia, A. & Ghanbari, N., (2013). A new look at the Mir Gholam Hashemi Castle considering the structural elements (Fort or Caravanserai). Iranian Archaeological Research, 2(2): 161–172. (in Persian)
37. - Tabasi, M. & Naseri Azghandi, H., (2020). Analytical study of passive defense features in Safavid-era caravanserai architecture. Architecture of Hot and Dry Climate, 8(11): 305–329. https://doi.org/10.29252/ahdc.2020.1992 (in Persian)
38. - Younespour, M. & Gholipour, Y., (2024). Archaeological study of forts in Khalkhal County. 6th National Conference on Iranian Archaeology, 1(1): 613–625. (in Persian)
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |