پژوهشی بر رنگ‌بندی لعاب متفاوتِ نام و القاب شاهان و فرمانروایان در کتیبه‌نگاری کاشی‌های بناهای دورۀ تیموری و ترکمانان ایران

راشدنیا, زهرا

doi:10.66224/Athar.2039.220.7

EN FA

دوره 47، شماره 2 - ( 6-1405 ) جلد 47 شماره 2 صفحات 113-89 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.66224/Athar.2039.220.7

Mendeley

Zotero

RefWorks

Rashednia Z. (2026). A Research on the Different Glaze Coloring of the Names and Titles of, Royals and Rulers in the Inscriptions on the Tiles of the Buildings of the Timurid and Turkmen Periods of Iran. Athar. 47(2), 89-113. doi:10.66224/Athar.2039.220.7
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2039-fa.html

راشدنیا زهرا.(1405). پژوهشی بر رنگ‌بندی لعاب متفاوتِ نام و القاب شاهان و فرمانروایان در کتیبه‌نگاری کاشی‌های بناهای دورۀ تیموری و ترکمانان ایران فصلنامه علمی اثر 47 (2) :113-89 10.66224/Athar.2039.220.7

URL: http://athar.richt.ir/article-2-2039-fa.html

پژوهشی بر رنگ‌بندی لعاب متفاوتِ نام و القاب شاهان و فرمانروایان در کتیبه‌نگاری کاشی‌های بناهای دورۀ تیموری و ترکمانان ایران

زهرا راشدنیا^*

گروه باستان‌شناسی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. ، z.rashednia@yahoo.com

چکیده: (42 مشاهده)

رنگ‌بندی لعابِ نام شاهان، فرمانروایان و القاب آن‌ها، در کتیبه‌های تزئینات کاشی‌کاری ابنیه دورۀ تیموری و ترکمانان، از ویژگی متمایزی نسبت به سایر بخش‌های کتیبه‌ها، برخوردار است. این خصوصیت منحصر‌به‌فرد و کم‌تر شناخته‌شده در این دوران، به‌گونۀ یک مسئله مهم در پژوهش پیش‌رو مطرح می‌شود. از این‌رو، مقالۀ حاضر ضمن معرفی بناهای دربردارندۀ این دسته از کتیبه‌های کاشی، در دورۀ تیموری و ترکمانان ایران، به مطالعۀ ویژگی‌های آن‌ها نیز می‌پردازد. در راستای دست‌یابی به این اهداف، پرسش‌های پژوهش چنین است: بناهای حاوی رنگ‌بندی لعاب متفاوتِ نام و القاب شاهان و فرمانروایان، در کتیبه‌نگاری کاشی‌های دورۀ تیموری و ترکمانان در ایر‌ان کدام هستند؟ این بخش از کتیبه‌ها، دارای چه ویژگی‌های از حیث رنگ‌بندی لعاب هستند و دلایل کاربرد آن‌ها چیست؟ روش یافته‌اندوزی؛ با استناد به منابع مکتوب و مبتنی بر مشاهدات گسترده میدانی صورت‌گرفته که به روش تفسیری-تاریخی، به تحلیل داده‌‌ها و اطلاعات می‌پردازد. دستاوردهای حاصل از این پژوهش، نشان‌دهندۀ آن است که 16 کتیبه کاشیِ دارای این ویژگی، در 12 بنا از ابنیۀ دورۀ تیموری و ترکمانان ایر‌ان یافت شد. بیش‌ترین آثار به استان اصفهان (شهرهای اصفهان، کاشان، ورزنه) و در مرتبه بعد، به استان‌های خراسان رضوی (شهرهای تایباد، خرگرد خواف، مشهد)، یزد (یزد) و آذربایجان شرقی (تبریز) اختصاص دارد. در کتیبه‌های کاشی این ادوار، نام و القاب پادشاهان و فرمانروایان وقت، اغلب با رنگی متفاوت و غالباً با طیف رنگ طلایی (عسلی، حنایی، متمایل به حنایی-عسلی) و گاهی قرمز اُخرایی با ترئین طلاچسبان، به‌کار برده شده‌اند. این ویژگی، یک سنت رایج در کتیبه‌نگاری تزئینات کاشی‌کاری دورۀ تیموری و ترکمانان (قراقویونلو‌ها و آق‌قویونلوها) محسوب می‌شود. کتیبه‌های مذکور، اغلب در سردر ورودی و ایوان‌های اصلی بنا‌ها کاربرد داشته که تأکیدی ضمنی بر مشروعیت‌بخشی حکومت و قدرت شاهان و فرمانروایان وقت دارد.
کلیدواژگان: کتیبه‌نگاری، رنگ‌بندی لعاب، دورۀ تیموری و ترکمانان، شاهان و القاب آن‌ها، طیف رنگ طلایی.

واژه‌های کلیدی: کتیبه‌نگاری، رنگ‌بندی لعاب، دورۀ تیموری و ترکمانان، شاهان و القاب آن‌ها، طیف رنگ طلایی.

نوع مطالعه: مقاله پژوهشی | موضوع مقاله: تزئینات و کتیبه‌های معماری
دریافت: 1404/5/29 | پذیرش: 1404/7/3 | انتشار: 1405/6/10

فهرست منابع

1. - ابن‌عربشاه، احمد بن محمد، (1356). زندگانی شگفت‌آور تیمور (عجایب المقدور فی اخبار تیمور). چاپ اول، ترجمه محمد علی نجاتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

2. - احمدی‌دستگردی، حوری‌وش، (1393). «دولت‌های ترکمان (قراقویونلو و آق‌قویونلو)»، در کتاب: تاریخ جامع ایران، چاپ اول، جلد 10، زیر نظر: کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی)، 684-561.

3. - اشپولر، برتولد، (1384). «اوضاع سیاسی ایلخانان» در: ایلخانان. چاپ اول، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: مولی: 22-14.

4. - اقبال آشتیانی، عباس، (1388). تاریخ مغول (از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری). چاپ نهم، تهران: امیرکبیر.

5. - اقبال آشتیانی، عباس، (1392). تاریخ ایر‌ان از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه. چاپ دوم، تهران: دبیر.

6. - اوکین، برنارد، (1386). معماری تیموری در خراسان. چاپ اول، ترجمۀ علی آخشینی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

7. - باسورث، کلیفورد ادموند، (1381). سلسله‌های اسلامی جدید؛ راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. چاپ اول، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

8. - ترابی‌طباطبائی، جمال، (1348). نقش‌ها و نگاشته‌های مسجد کبود تبریز. چاپ اول، تبریز: نشریه موزه آذربایجان شرقی.

9. - حافظ‌ابرو، شهاب‌الدین عبدالله، (1380). زُبده التّواریخ. چاپ اول، جلد 3، به تصحیح: کمال حاج سید جوادی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات.

10. - خسروی بیژائم، فرهاد، (1395). «پیدایش کتیبه‌نگاری نستعلیق در تزئینات معماری دورۀ تیموری ایر‌ان و سیر تحول آن در دوره صفوی». رسالۀ دکتری پژوهش هنر، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکدۀ پژوهش‌های عالی هنر و کارآفرینی (منتشر نشده).

11. - خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، (1333). تاریخ حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر. چاپ اول، جلد 3، زیر نظر محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.

12. - دولتشاه سمرقندی، دولتشاه بن بختیشاه، (1382). تذکره الشعراء. چاپ اول، به اهتمام و تصحیح ادوارد براون، تهران: اساطیر.

13. - راشدنیا، زهرا، (1403). «شناخت ویژگی‌‌ها و طبقه‌بندی تزئینات کاشی‌کاری در بناهای دورۀ تیموری و ترکمانان ایر‌ان امروزی (با تأکید بر استان یزد». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکدۀ حفاظت و مرمت (منتشر نشده).

14. - راشدنیا، زهرا؛ و صالحی‌کاخکی، احمد، (1404). «مطالعه و مقایسه کاشی‌کاری مدرسۀ غیاثیه خرگرد با کاشی‌کاری مجموعۀ مصلای گوهرشاد و مقبرۀ خواجه عبدالله انصاری در هرات». پژوهشنامه خراسان بزرگ، 16 (58): 64-27. https://jgk.imamreza.ac.ir/article_206419.html

15. - رجایی باغسرخی، امیر؛ و بصیری، سمیه، (1391). کتیبه‌نگاری بازشناسی هنرهای سنتی-اسلامی (4). چاپ اول، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

16. - رویمر، هانس روبرت، (1379 الف). «آل‌جلایر، آل‌مظفر و سربداران». در: تاریخ ایر‌ان دورۀ تیموریان، پژوهش از دانشگاه کمبریج. چاپ اول، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: جامی: 50-11.

17. - رویمر، هانس روبرت، (1379 ب). «جانشین‌ان تیمور». در: تاریخ ایر‌ان دورۀ تیموریان، پژوهش از دانشگاه کمبریج، چاپ اول، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: جامی، 153-107.

18. - رویمر، هانس روبرت، (1379 ج)، «سلسله‌های ترکمانان». در: تاریخ ایر‌ان دورۀ تیموریان، پژوهش از دانشگاه کمبریج، چاپ اول، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: جامی، 193-154.

19. - سلیمانی، پروین؛ وحیدزاده، رضا؛ و فرهمند بروجنی، حمید، (1394). کتیبه‌های کاشی معرق در ایران. چاپ اول، تهران: هم‌پا.

20. - شامی، نظام‌الدین، (1363). ظفرنامه. چاپ اول، به‌کوشش: پناهی سمنانی، تهران: بامداد.

21. - صالحی‌کاخکی، احمد، (1374). «کتیبه‌های بقعه زین‌الدین ابوبکر تایبادی». اثر، 25 (16): 98-62. https://journal.richt.ir/athar/article-1-123-fa.html

22. - صحراگرد، مهدی، (1387). «تأثیر تحولات خوشنویسی بر کتیبه‌نگاری ابنیه (دوره سامانی تا تیموری)». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد پژوهش هنر، دانشگاه شاهد، دانشکده هنر (منتشر نشده).

23. - طاهری‌مقدم، علی‌رضا؛ و کاظم‌نژاد، سمانه، (1396). «پالت رنگ کاشی‌کاری مدرسه غیاثیه خرگرد بنای ماندگار دوره تیموری در خراسان». نگارینه هنر اسلامی، (13): 50-32. https://niamag.birjand.ac.ir/article_1276.html

24. - طبیبی، عبدالحکیم، (1368). تاریخ مختصر هرات در عصر تیموریان. چاپ اول، فهرست و تعلیقات فرید مرادی، تهران: هیرمند.

25. - گروبه، ارنست، (1376). «هنر تیموری». در کتاب: هنر ایلخانی و تیموری، چاپ اول، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: مولی.

26. - مجتبوی، حسین، (1389). هرات در عهد تیموریان. مشهد: مرندیز؛ نیشابور: دانشگاه آزاد نیشابور، چاپ اول.

27. - منز، بئاتریس، (1384). «برآمدن تیمور». در کتاب: تیموریان. چاپ اول، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: مولی، 76-19.

28. - میرجعفری، حسین، (1388). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایر‌ان در دوره تیموریان و ترکمانان. چاپ هشتم، تهران: سمت؛ اصفهان: دانشگاه اصفهان.

29. - میرخواند، محمد بن خاوند‌شاه بلخی، (1373). روضهالصفا. چاپ اول، جلد 6، تهذیب و تلخیص: عباس زریاب، تهران: علمی.

30. - ویلبر، دونالد، و گلمبک، لیزا، (1374). معماری تیموری در ایر‌ان و توران. چاپ اول، ترجمۀ کرامت‌الله افسر و محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی.

31. - هنرفر، لطف‌الله، (1356). اصفهان. چاپ دوم، تهران: چاپخانه سپهر.

32. هیلن‌براند، رابرت، (1387). «معماری ایر‌ان در دورۀ صفویان». در: تاریخ ایر‌ان کمبریج، جلد 6، ترجمۀ تیمور قادری، تهران: مهتاب، چاپ اول: 495-403.

33. References

34. - Ahmadidastgerdi, H., (2014). “Turkmen Dynasties (Qara Qoyunlu and Aq Qoyunlu)”. in: Comprehensive History of Iran, Vol. 10, supervised by K. Mousavi Bojnurdi. Tehran: The Center for the Great Islamic Encyclopedia: 561-684. (In Persian).

35. - Boworth, C. E., (2002). The new islamic dynasties: a chronological and genealogical manual. Translated by F. Badrei. The Irano-Islam Research Center. (In Persian).

36. - Dowlatshah Samarqandi, D. B., (2003). Tazkiratu al-Shuara. Edited by E. Browne, Tehran: Asatir (In Persian).

37. - Ebn-Arabshah, A. M., (1977). The Strange Life of Timur (Aja'ib al-Maqdour fi Akhbar Timur). Translated by Mohammad Ali Nejati. Tehran: Bongah-e Tarjome va Nashr-e Ketab. (In Persian).

38. - Eqbal Ashtiani, A., (2009). History of the Mongols (From the Invasion of Genghis Khan's to the Formation of the Timurid State). Tehran: Amirkabir. (In Persian).

39. - Eqbal Ashtiani, A., (2013). History of Iran from the Early Islamic Period to the Extinction of the Qajar Dynasty. Tehran: Dabir. (In Persian).

40. - Grube, E., (1997). “Timurid Art”. in: The Book: Ilkhanid and Timurid Art. Translated by Y. Azhand. Tehran: Mola. (In Persian).

41. - Hafez Abro, S. A., (2001). Zubdat al-Tawarikh, Vol. 3. Edited by Kamal Haj Seyed Javadi. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. (In Persian).

42. - Hillenbrand, R., (2008). “Iranian Architecture in the Safavid Period”. in: The Cambridge History of Iran, Vol. 6. translated by Timur Ghaderi, Tehran: Mahtab, 495-403. (In Persian).

43. - Honarfar, L., (1977). Isfahan. Tehran: Sepehr Printing House. (In Persian).

44. - Khosravi Bizhaem, F., (2017). “The Genesis of Nasta'liq Inscription in Iranian Architectural Decoration at Timurid Dynasty and its Evolution at Safavid Dynasty”. PhD Thesis, Faculty Research of Art, Art University of Isfahan. (Unpublished), (In Persian).

45. - Khvandamir, G. H., (1954). The history of Habib al-Sirr in the news of human beings, Vol. 3. Supervised by Mohammad Dabirsaghi. Tehran: Khayyam. (In Persian).

46. - Mirja'fari, H., (2009). The History of the Political, Social, Economic, and Cultural Changes in Iran during the Timurid and Turkmen Periods. Tehran: Samt. (In Persian).

47. - Menz, B., (2005). “The Rise of Timur”. in: The Book: Timurids, Translated by Y. Azhand. Tehran: Mola: 19-76 (In Persian).

48. - Mirkhvand, M. K. B., (1994). Rowzat al-Safa, Vol. 6. Edited and abridged by Abbas Zaryab. Tehran: Elmi. (In Persian).

49. - Mojtabavi, H., (2010). Herat during the Timurid Era. Mashhad: Marandiz; Neyshabur: Islamic Azad University, Neyshabur. (In Persian).

50. - O'Kane, B., (2007). Timurid Architecture in Khorasan. Translated by A. Akhshini. Mashhad: Islamic Research Foundation (In Persian).

51. - Rajai Baghsorkhi, A. & Basiri, S., (2012). Epigraphy: Recognition of Traditional-Islamic Arts (4). Tehran: Research Institute of Culture, Art, and Communication. (In Persian).

52. - Rashednia, Z., (2025). “Identification and Classification of Tilework Ornamentation in the Architecture of the Timurid and Turkmen Periods in Present-day Iran (Focusing on Yazd Province)”. PhD Thesis, Faculty Archaeology, Art University of Isfahan. (Unpublished), (In Persian).

53. - Rashednia, Z. & Salehi Kakhki, A., (2025). “Studying and Comparing the Tilework of Ghiasieh Khargerd School with the Tilework of the Complex of Goharshad and the Mausoleum of Khwaja Abdullah Ansari in Herat”. Journal of Greater Khorasan, 16 (58): 27-64. https://jgk.imamreza.ac.ir/article_206419.html (In Persian).

54. - Roemer, H. R., (1990 a). “The Jalayirids, the Muzaffarids, and the Sarbedaran”. in: History of Iran during the Timurid Era, Research from the University of Cambridge, Translated by Y. Azhand. Tehran: Jami: 11-50. (In Persian).

55. - Roemer, H. R., (1990 b). “The Successors of Timur”. in: History of Iran during the Timurid Era, Research from the University of Cambridge, Translated by Y. Azhand. Tehran: Jami: 107-153. (In Persian).

56. - Roemer, H. R., (1990 c). “The Turkmen Dynasties”. in: History of Iran during the Timurid Era, Research from the University of Cambridge, Translated by Y. Azhand. Tehran: Jami: 154-193. (In Persian).

57. - Sahragard, M., (2008). “The Influence of Islamic Calligraphy on Epigraphy of Islamic Architecture (Samanid to Timurid Period)”. Master's thesis, Faculty Research of Art, Shahed University. (Unpublished), (In Persian).

58. - Salehi Kakhki, A., (1995). “Inscriptions of the Zeyn al-Din Abu Bakr Taybadi Shrine”. Athar, 25 (16): 62-98. https://journal.richt.ir/athar/article-1-123-fa.html (In Persian).

59. - Shami, N., (1984). Zafarnameh. Edited by M. Ahmadpanahi Semnani. Tehran: Bamdad (In Persian).

60. - Soleimani, P., Vahidzadeh, R. & Farhamand Broujeni, H., (2015). Mosaic Moaraqh tile Inscriptions in Iran. Tehran: Hampa. (In Persian).

61. - Spuler, B., (2005). “The Political Situation of the Ilkhanids” in: The Ilkhanids, Translated by Yaqhoub Azhand. Tehran: Mola: 14-22. (In Persian).

62. - Tabibi, A., (1989). A Brief History of Herat in the Timurid Era. Edited by F. Moradi. Tehran: Hirmand. (In Persian).

63. - Taheri Moghadam, A. & Kazemnejad, S., (2017). “Tilework color palette of Ghiyasiyeh School of Khargerd: The permanent building of the Timurid period in Khurasan”. Negarineh Islamic Art, (13): 32-50. https://niamag.birjand.ac.ir/article_1276.html (In Persian).

64. - Wilber, D. & Golombek, L., (1995). The Timurid architecture of Iran and Turan. Translated by K Afsar & M. Y. Kiani, Tehran: Cultural Heritage Organization. (In Persian).

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.