Mendeley  

Zotero  

Ganji S, Parsi F. (2026). The Howz-e Khan Waystation: An Investigation of a Forgotten Mid-Route Complex based on Textual Sources and Archaeological Evidence. Athar. 46(111), 145-0. doi:10.61882/Athar.2024.4069.1
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2024-fa.html

منزل‌گاه‌های میان‌راهی و سازه‌های وابسته به آن‌ها مثل: کاروانسراها، آب‌انبارها، میل‌ها، برج‌ها و قلعه‌ها از دیرباز عناصر حیاتی‌ راه‌های ایران و دلایل امنیت و حفظ حرکت بوده‌اند. یکی از این نقاط میان‌راهی در راه تاریخی نایبند به راور (بخشی از راه تاریخی خراسان به کرمان) که امروزه دور از جادۀ آسفالت قرار دارد، منزل‌گاه حوض‌خان است. این مجموعۀ میان‌راهی در چشم‌اندازی بیابانی، خشک و دور از هر آبادی، یکی از دلایل رونق و امنیت این راه بوده ‌است. نویسندگان در سال‌های 1403 و 1404 این راه تاریخی و سازه‌های مرتبط با آن، ازجمله مجموعۀ حوض‌خان را با کمک نقشه‌های قدیمی، سفرنامه‌ها، مشاهدات میدانی و شواهد باستان‌شناختی مورد پژوهش دقیق میدانی و کتابخانه‌ای قرار دادند تا به شناخت بخشی از راه تاریخی خراسان به کرمان و معرفی و تاریخ‌گذاری سازه‌های مجموعۀ حوض‌خان دست‌یابند. پرسش‌های اصلی این پژوهش را می‌توان در سه مورد خلاصه کرد؛ مجموعۀ کاروانسرایی حوض‌خان از چه بخش‌هایی تشکیل شده و رابطۀ این بخش‌ها با یک‌دیگر چگونه است؟ بخش‌های مختلف این مجموعه در چه زمانی ساخته شده‌اند؟ دلایل اهمیت این مجموعه در راه تاریخی کرمان-خراسان چیست؟ بر اݣݣین‌اساس، منزل‌گاه حوض‌خان از هشت سازه، شامل: کاروانسرا، کوره، آبریزگاه، برج، آب‌انبار، اتاق چلیپا، اتاق منفرد و چاهِ آب تشکیل شده که در دوره‌های مختلف ساخته‌شده‌اند. این محل حداقل از دورۀ صفوی به‌دلیل ساخت تأسیسات ذخیرۀ آب، محل اقامت مسافران بوده‌ است و در دورۀ قاجار به‌دلیل افزایش تردد در این مسیر، سازه‌های دیگری به آن افزوده شده ‌است. این پژوهش نشان می‌دهد که حوض‌خان، محلی برای توقف و خدمات‌رسانی میان‌راهی بوده است که به‌واسطۀ تأسیسات آبی‌ و موقعیت ویژۀ جغرافیایی، در شکل‌گیری و پایداری شبکۀ راه‌های تاریخی در منطقۀ بیابانی لوت نقش مؤثری داشته است. مطالعۀ موردی حوض‌خان، دریچه‌ای است به فهم بهتر عملکرد نقاط میان‌راهی در نظام ارتباطی راه‌های تاریخی فلات ایران.