دوره 46، شماره 109 - ( 6-1404 )
جلد 46 شماره 109 صفحات 133-109 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Faryabi M, Hashemi Zarjabad H, Zarei A. (2025). The Role of the Tomb Complex of Shah Nematollah Vali in the Development of Mahan’s Urban Life from the Buyid to Qajar Periods. Athar. 46(109), 109-133. doi:10.22034/Athar.1929
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1929-fa.html
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1929-fa.html
فاریابی مرضیه، هاشمیزرجآباد حسن، زارعی علی.(1404). نقش مجموعۀ آرامگاهی شاه نعمتالله ولی در توسعۀ حیات شهری ماهان از دورۀ آلبویه تا قاجار فصلنامه علمی اثر 46 (109) :133-109 10.22034/Athar.1929
مرضیه فاریابی1 
، حسن هاشمیزرجآباد*2 
، علی زارعی3
، حسن هاشمیزرجآباد*2 ، علی زارعی3
1- دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول). ،h.hashemi@umz.ac.ir
3- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
2- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول). ،
3- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
چکیده: (2515 مشاهده)
آرامگاه شاه نعمتالله ولی، از شاهکارهای معماری عصر تیموری بهشمار میرود که روند ساخت آن در گذر سدهها تا دورۀ پهلوی تداوم یافته است. این بنای شکوهمند، نهتنها نمادی از هنر ایرانی اسلامی است، بلکه هویت مذهبی و فرهنگی شهر ماهان را نیز در خود جایداده است. این مجموعه از قسمتهای مختلفی چون: رواقها، صحنها، حمام، آبانبار، کاروانسرا و کتابخانه تشکیلشده و به یکی از شاخصهای هنر و معماری ماهان تبدیل شده است. براساس منابع مکتوب و گمانهزنیهای انجامشده در محوطۀ لنگر واقعدر فاصلۀ ۴ کیلومتری ماهان شواهدی بهدست آمده که نشان میدهد سکونت در این منطقه دستکم به دورۀ آلبویه بازمیگردد؛ هرچند دادههای باستانشناختی حاکی از آن است که این منطقه در آن مقطع تاریخی از رونق اقتصادی و جمعیتی چشمگیری برخوردار نبوده، با رویکار آمدن شاه نعمتالله ولی در عصر تیموری، ماهان حیاتی تازه یافت. این پژوهش میکوشد علاوهبر بررسی مباحث تاریخی در مجموعۀ شاه نعمتالله ولی به جایگاه و تعامل این آرامگاه با شهرسازی ماهان از دوران آلبویه تا قاجار بپردازد. روش پژوهش در این جستار تحلیلی-تاریخی است و جمعآوری اطلاعات ازطریق مطالعات کتابخانهای چون استفاده از منابع مکتوب تاریخی، کتب، مقالات، پایاننامهها و تحقیقات میدانی چون مشاهدات مستقیم و تصویربرداری از بنا و محوطه صورت گرفته است. این پژوهش درصدد پاسخگویی به این پرسش است که آرامگاه شاه نعمتالله ولی چگونه بر سازماندهی و ساختار شهر ماهان مؤثر است؟ نتایج پژوهش نشان میدهد علاوهبر مسئله آب بهعنوان یک عنصر حیاتی، وجود مقبرۀ شاه نعمتالله ولی و نفوذ ایشان در دستگاه سیاسی کشور و تردد امیران، حاکمان و مریدان به ماهان و موقعیت استراتژیک این منطقه در همسایگی کرمان، این شهر را به حلقهای حیاتی در نظام خدمترسانی به دارالملک تبدیل کرده و بخش زیادی از نیازهای ساکنان کرمان را فراهم میکرد؛ درنتیجه، این رفتوآمدها و بهتدریج از دورۀ قاجاریه، شهر از مرکز به جنوب و بهصورت متحدالمرکز حول این آرامگاه مقدس گسترش یافت.
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی |
موضوع مقاله:
تاریخ معماری و شهرسازی
دریافت: 1404/1/28 | پذیرش: 1404/4/3 | انتشار: 1404/6/1
دریافت: 1404/1/28 | پذیرش: 1404/4/3 | انتشار: 1404/6/1
فهرست منابع
1. - ابنحوقل، (1345). صورهالارض. ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
2. - ابنحوقل، (1366). ایران در صورهالارض. ترجمۀ جعفر شعار، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم.
3. - اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی، (1340). مسالک و ممالک. بهکوشش: ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
4. - امیرحاجلو، سعید، (1393). «تبیین نقش متغیرهای بومشناسی در حیات شهر اسلامی جیرفت». پژوهشهای باستانی ایران، 3 (4): 173-192. https://nbsh.basu.ac.ir/article_994.html
5. - ایرون، روبرت، (1389). هنر اسلامی. ترجمۀ رویا آزادفر، تهران: پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی.
6. - ابنفقیه، (1349). ترجمۀ مختصر البلدان. ترجمۀ ح مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
7. - بارتولد، ویلادیمیر، (1358). تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمۀ حمزه سردادور، تهران: انتشارات توس، چاپ دوم.
8. - بارتولد، واسیلی، (1308). تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمۀ حمزه سردادور، چاپ اول، تهران: چاپخانه اتحادیه.
9. - باستانی پاریزی، محمدابراهیم، (1368)، گنجعلی خان. تهران: اساطیر.
10. - باستانی پاریزی، محمدابراهیم، (1335). وادی هفت واد؛ بحثی در تاریخ اجتماعی و آثار تاریخی کرمان. تهران: انجمن آثار ملی.
11. - پوراحمد، احمد، (1370). جغرافیا و ساخت شهر کرمان. تهران: دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی.
12. - پارسی، فرامرز؛ منصوری، کاوه؛ و بدری، نگار، (۱۳90). «بررسی نظام اجتماعی در ساختار شهر و تبیین جایگاه محلات به مثابه نظام اجتماعی شکلدهنده به شهر قاجاری». مجموعه مقالات منتخب نخستین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی: 897-918.
13. - حسنیموسیآبادی، صفیه، (1389). «مطالعه تزئینات ختایی و اسلیمی مقبرۀ شاه نعمتالله ولی». پایاننامۀ کارشناسیارشد رشته هنر اسلامی، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکدۀ هنر ادیان و تمدنها: اصفهان.
14. - حموی، شهاب الدین ابی عبدالله، (1397ق). معجم البلدان. الجلد الخامس، بیروت: دارصادر.
15. - خوارزمی، پویا، (1389). «مرکز فرهنگ و هنر ماهان». پایاننامۀ کارشناسی ارشد رشته معماری گرایش آموزشی، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکدۀ معماری و شهرسازی: اصفهان.
16. - خبیصی، محمدابراهیم، (1343). سلجوقیان و غز در کرمان. تصحیح: محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: طهوری.
17. - خواندمیر، (1353). حبیب السیر. تصحیح: محمد دبیر سیاقی، تهران: گلشن.
18. - دفتر فنی استانداری، (بیتا). شهر ماهان: کرمان.
19. - دهش، مسعود، (1399). شاه نعمت الله ولی و مکتب کرمان. مولی: تهران، چاپ دوم.
20. - رضایی، حمیدرضا، (1384). «طرح ساماندهی محور تاریخی شاه نعمتالله ولی-شترگلو». پایاننامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه یزد: یزد.
21. - رضوی، ابوالفضل، (1390). شهر، سیاست و اقتصاد در دورۀ ایلخانان. تهران: امیرکبیر.
22. - زنگیآبادی، فهیمه، (1392). «مطالعۀ تزئینات معماری مجموعه شاه نعمتالله ولی ماهان از دورۀ تیموری تا پهلوی با تأکید بر کتیبههای بنا». پایاننامۀ کارشناسی ارشد رشته هنر اسلامی گرایش نگارگری، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکدۀ هنر ادیان و تمدنها: اصفهان.
23. - سلطانزاده، احمد، (1377). معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامۀ فردوسی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
24. - شاهمندی، اکبر؛ و شهیدانی، شهاب، (1393). «نقش و جایگاه آرامگاه تاریخی تخت فولاد در حیات شهری اصفهان از صفویه تا معاصر». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 5 (16): 91-112. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22520538.1393.5.16.4.6
25. - عیسیزاده، نگین، (1388). «تکنگاری مجموعه شاه نعمتالله ولی در ماهان». پایاننامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ مطالعات معماری ایران، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی: تهران.
26. - غروی، مهدی، (1376). آرامگاه در گستره فرهنگ ایرانی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
27. - قدیمیماهانی، مصطفی، (1395). ماهان «تاریخ، تمدن، فرهنگ». تهران: طلایه.
28. - قدیمیماهانی، مصطفی؛ و ماهانی، امین، (1401). دوازده نوشتار درباره شاه نعمتالله ولی. تهران: طلایه، چاپ دوم.
29. - کیانی، محمدیوسف، (1386). معماری ایران دوره اسلامی. تهران: سمت، چاپ پنجم.
30. - کلمرزی، عبدالرضا، (1399). هزار سال تحول در ایالت کرمان. تهران: اختران.
31. - گلابزاده، محمدعلی، (1384). ماهان. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
32. - علیدادیسلیمانی، نادر، (1392). «گزارش گمانهزنی لنگر ماهان». کرمان (منتشر نشده).
33. - لسترنج، گای، (1386). جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. مترجم: محمود عرفان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
34. - مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. ج دوم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
35. - مؤمنیدهقی، کورش، (1392). «بررسی رابطه فرهنگ با معماری آرامگاهی و تأثیر آن در طرح آرامگاه بوعلیسینا همدان». همایش ملی معماری-فرهنگ و مدیریت شهری، کرج.
36. - ملکپور، نجمه، (1403). «نقش حکومت سلجوقی در رشد اقتصاد شهرهای ایالت کرمان در سدۀ 5 و 6 هـ.ق.». مطالعات ایرانشناسی، 8 (1): 123-143. https://doi.org/10.22034/is.2024.2021458.1002
37. - ملکپور، نجمه؛ فروزش، سینا؛ و بهرامزاده، محمد، (1401). «تحول توسعه شهرها در حکمرانی ولایتی ایالتی کرمان از عصر امپراتوری سلجوقی تا آغاز دورۀ آل مظفر». پژوهشهای روابط بینالملل، 1: 279-297. https://doi.org/10.22034/irr.2022.349145.2212
38. - مشکور، محمدجواد، (1371). جغرافیای تاریخی ایران باستان. تهران: دنیای کتاب.
39. - منشیکرمانی، ناصرالدین، (1328). سمط العلی للحضره العلیا. تهران: شرکت سهامی چاپ.
40. - ویلبر، دونالد نیوتن، (1365). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانی. ترجمۀ عبدالله فریار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم.
41. - هیلنبراند، روبرت، (1387). معماری اسلامی. ترجمۀ باقر آیتاللهزاده شیرازی، تهران: روزنه، چاپ چهارم.
43. - Amirhijloo, S., (2014). “Explaining the Role of Ecological Variables in the Urban Life of Islamic Jiroft”. Iranian Journal of Archaeological Studies, 3 (4): 173–192. (In Persian).
44. - Alidadi Sulaymani, N., (2013). “Report on the Test Excavation of Langar in Mahan”. Kerman (Unpublished). (In Persian).
45. - Bartold, V., (1979). Memoir of the Historical Geography of Iran. Translated by Ḥamze Sardadvar. Tehran: Tous Publications. Second Edition. (In Persian).
46. - Bartold, V. V., (1929). Memoir of the Historical Geography of Iran. Translated by Ḥamze Sardadvar. First Edition. Tehran: ettehadieh Printing Press. (In Persian).
47. - Bastani Parizi, M. I., (1989). Ganj Alī Khan. Tehran: Asaṭir. (In Persian).
48. - Bastani Parizi, M. I., (1956). Wadi Haft Wad; The Valley of the Seven Valleys; A Discussion on the Social History and Historical Monuments of Kerman. Tehran: National Monuments Association. (In Persian).
49. - Costa, J. & Ecceles, G., (1996). “Perspective on tourism development. International”. Journal of contemporary hospitality management, 8 (7): 44-51. https://doi.org/10.1108/09596119610152014.
50. - Dahish, M., (2020). Shah Ni'matullah Wali and the Kerman School. Mawla: Tehran. Second Edition. (In Persian).
51. - Furundzic, D. & Bozidar, S. F., (2012). “International Conference on Architecture & Urban Design”. www.icaud.epoka.edu. al, EPOKA University, Department of Architecture: 721-728.
52. - Gulabzada, M. A., (2005). Mahan. Tehran: Daftar-e Pazhuhesh-ha-ye Farhangi. (In Persian).
53. - Ghurawi, M., (1997). The Tomb in the Iranian Cultural Sphere. Tehran: Anjuman-i athar and Mafakhir-i Farhangi. (In Persian).
54. - Hillenbrand, R., (2008). Islamic Architecture. Translated by Baqer ayatollah zada Shirazi. Tehran: Rozaneh, Fourth Edition. (In Persian).
55. - Ḥasani Musaabadi, Ṣ., (2010). “Study of Khatai and Eslimi Decorations in the Shrine of Shah Ni'matullah Wali”. Master’s Thesis in Islamic Art, University of Art, Isfahan, Faculty of Art of Religions and Civilizations: Isfahan. (In Persian).
56. - Ḥamawi, Sh. al-Din Abi-ʿA., (1977). Mujam al-Buldan. Vol. 5 .Beirut: Dar Ṣadir.
57. - Ibn Hawqal. (1966). Soratol-Arz. Translated by Jafar Shoar. Tehran: Bonyad-e Farhang-e iran. (In Persian).
58. - Ibn Hawqal. (1987). Iran in Soratol-Arz. Translated by Jafar Shoar. Tehran: Amir Kabir. (In Persian).
59. - Istakhri, Abu-I. I-ibn M. F., (1961). Masalik and Mamalik. Edited by Iraj Afshar. Tehran: Translation and Publication Agency of Books. (In Persian).
60. - Iron, R., (2010). Islamic Art. Translated by Roya Azadfar. Tehran: Research Institute of Islamic Culture and Art. (In Persian).
61. - Ibn Faqih. (1970). Translation of Mukhtasar al-Buldan. Translated by Ḥ. Masoud. Tehran: Iran Culture Foundation. (In Persian).
62. - Isazada, N., (2009). “Monograph of the Shah Ni'matullah vali Complex in Mahan”. Master’s Thesis in Iranian Architectural Studies, Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Beheshti University, Tehran. (In Persian).
63. - Kharazmi, P., (2010). “Mahan Culture and Art Center”. Master’s Thesis in Architecture (Educational Approach), University of Art, Isfahan, Faculty of Architecture and Urban Planning, Isfahan. (In Persian).
64. - Khabiṣi, M. I., (1964). Saljuqs and Ghuzz in Kerman. Edited by Muḥammad Ibrahim Bastani Parizi. Tehran: Ṭahuri. (In Persian).
65. - Khwandamir. (1974). Ḥabib al-Sir. Edited by Muḥammad Dabir Siyaqi. Tehran: Gulshan. (In Persian).
66. - Kalmarzi, Abdal-R., (2020). A Thousand Years of Transformation in Kerman Province. Tehran: Akhtaran. (In Persian).
67. - Kiani, M. Y., (2007). Iranian Architecture of the Islamic Period. Tehran: SAMT. Fifth Edition. (In Persian).
68. - Le Strange, G., (2007). The Historical Geography of the Eastern Caliphate. Translated by Maḥmud Irfan. Tehran: Scientific and Cultural Publications Company. (In Persian).
69. - Maqdesi, Abu-A. M.-ibn A., (1982). Aḥsan al-Taqasim fī Marifat al-Aqalim. Vol. 2. Translated by Ali Naqi Munzavi. Tehran: Sharikat-i Muallifan and Mutarjiman-i iran. (In Persian).
70. - Mumeni Dihaqi, K., (2013). “Study of the Relationship Between Culture and Funerary Architecture and Its Impact on the Design of the Avicenna Mausoleum in Hamadan”. National Conference on Architecture, Culture, and Urban Management, Karaj. (In Persian).
71. - Malekpur, N., (2024). “The Role of the Seljuk Government in the Economic Growth of Cities in Kerman Province in the 5th and 6th Centuries AH”. Iranian Studies Quarterly, 8 (1): 123–143. https://doi.org/10.22034/is.2024.2021458.1002 (In Persian).
72. - Malekpur, N., Furuzish, S., Bahramzada, M., (2022). “Transformation of Urban Development in the Provincial Governance of Kerman from the Seljuk Imperial Era to the Beginning of the Muzaffarid Period”. International Relations Research, 1: 279–297. https://doi.org/10.22034/irr.2022.349145.2212. (In Persian).
73. - Mashkur, M. J., (1992). Historical Geography of Ancient Iran. Tehran: Dunya-yi Ketab. (In Persian).
74. - Munshi Kermani, N. al-Din., (1949). Simṭ al-ala lil-Ḥazrat alUlya. Tehran: Sherkat-i Sahami-yi Chap.
75. - Pur Aḥmad, A., (1991). Geography and Structure of Kerman City. Tehran: Central Office of Jahad-e Daneshgahi. (In Persian).
76. - Parsi, F., Mansuri, K. & Badri, N., (2011). “Study of the Social System in the Structure of the City and the Position of Neighborhoods as a Formative Social System in the Qajar City”. Selected Proceedings of the First National Conference on Islamic Architecture and Urbanism, 897–918. (In Persian).
77. - Qadimi Mahani, M., (2016). Mahan: History, Civilization, Culture. Tehran: Ṭalaie. (In Persian).
78. - Qadimi Mahani, M. & Mahani, A., (2022). Twelve Essays on Shah Nimatullah vali. Tehran: Ṭalaie, Second Edition. (In Persian).
79. - Rezaie, Ḥ. R., (2005). “Organizational Plan for the Historical Axis of Shah Nimatullah Wali – Shuturgelo”. Master’s Thesis in Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Yaz. (In Persian).
80. - Razavi, A., (2011). City, Politics, and Economy in the Ilkhanid Period. Tehran: Amir Kabir. (In Persian).
81. - Sulṭanzada, A., (1998). Iranian Architecture and Urbanism According to Ferdowsi’s Shahnameh. Tehran: Office of Cultural Research. (In Persian).
82. - Shahamanda, A. & Shahidani, Sh., (2014). “Role and Position of the Takht-i Fulad Historical Cemetery in the Urban Life of Isfahan from the Safavid to the Contemporary Era”. Quarterly Journal of Islamic Culture and Civilization History, 5 (16): 91–112. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22520538.1393.5.16.4.6 (In Persian).
83. - Technical Office of the Governorate. (n.d.). The City of Mahan: Kerman. (In Persian).
84. - Wilber, D. N., (1986). The Architecture of Islamic Iran: The Ilkhanid Period. Translated by ʿAbd Allah Faryar. Tehran: Scientific and Cultural Publications, Second Edition. (In Persian).
85. - Zangi abadi, F., (2013). “Study of Architectural Decorations of the Shah Nimatullah Wali Complex in Mahan from the Timurid to the Pahlavi Period with Emphasis on Inscriptions”. Master’s Thesis in Islamic Art (Miniature Painting), University of Art, Isfahan, Faculty of Art of Religions and Civilizations, Isfahan. (In Persian).
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |