دوره 46، شماره 108 - ( 3-1404 )
جلد 46 شماره 108 صفحات 37-7 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Tofighian H. (2025). A study on the Stucco Decorations of the Historical Port of Najirom. Athar. 46(108), 7-37. doi:10.22034/Athar.1868
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1868-fa.html
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1868-fa.html
توفیقیان حسین.(1404). پژوهشی در آرایههای گچی بندر تاریخی نَجیرم فصلنامه علمی اثر 46 (108) :37-7 10.22034/Athar.1868
دانشیار پژوهشکدۀ باستانشناسی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران. ، hosseintofighian1@gmail.com
چکیده: (3144 مشاهده)
نخستین نشانهها از کاربرد گچ و آرایههای گچی از دورۀ ایلام است. از دورۀ هخامنشی برای سفیدکاری دیوارها و ستونهای چوبی از گچ استفادهشده و استمرار استفاده از آرایههای گچی در تزئین بناها در دورۀ اشکانی است. در دورۀ ساسانی استفاد از گچ نهتنها بهعنوان پوشش دیوارها بهکار میرفت، بلکه بهدلیل خاصیت شکلپذیری گچ، دیوارهای گلی و سنگی را زینت میبخشید. در این دوره روشهای آرایههای گچی رو به تکامل گذاشت و در دوران اسلامی با تنوع بیشتری تداوم یافت. در سواحل شمالی خلیجفارس تعداد فراوانی از آرایههای گچی دورۀ ساسانی و اوایل اسلام در بندر تاریخی سیراف توسط «وایت هاووس» معرفی شده است. در طی بررسی و شناسایی باستانشناسی بندر تاریخی نجیرم که در 10 کیلومتری غرب شهرستان دیر واقعشده است، مواد فرهنگی سطح محوطه شامل: قطعات سفال، شیشه، اشیاء فلزی، سکه و قطعات آرایههای گچی مورد مطالعه قرار گرفت. درمیان یافتههای فرهنگی سطح این محوطه، قطعات آرایههای گچی بهدلیل فراوانی و تنوع زیاد از اهمیت زیادی برای مطالعات باستانشناسی، تاریخنگاری و بازسازی تاریخی بندر تاریخی نجیرم برخوردار است. در این بررسی میدانی، قطعات آرایههای گچیهای دورۀ ساسانی-اوایل اسلام بر دامن تپههای مشرف به دریا و تعداد کمتری از ترانشۀ لایهنگاری جمعآوری گردید. در این پژوهش به مطالعۀ آرایههای گچیهای مکشوف از نجیرم پرداخته و نمونههای موجود براساس نوع نقوش آرایههای گچی طبقهبندی خواهد شد. تنوع و تعداد زیاد قطعات آرایههای گچی باوجود فقدان کاوش باستانشناسی نشاندهندۀ وجود سازههای بزرگ مذهبی و بناهای عامالمنفعه، رونق تجارت و ساخت بناهای فاخر در میان بافت شهری آن است. آرایههای گچی بندر تاریخی نجیرم قابل مقایسه با آرایههای گچی سیراف در دورۀ ساسانی و سدههای نخستین بعد از اسلام است. مهمترین اهداف این پژوهش مطالعۀ نقوش بهکار رفته در آرایههای گچی نجیرم و طبقهبندی آنها جهت تعیین کاربری و تاریخگذاری آنها است. آرایههای گچبری بندر تاریخی نجیرم به انواع هندسی، اسلیمی، سامرا نوع C، عناصر معماری، گیاهی، نیمستون، کتیبه، کاربردی و نقوش ترکیبی تقسیم میشوند؛ همچنین مطالعۀ تکنیک ساخت و مقایسه تحلیلی نقوش با نمونههای مشابه در خلیجفارس، بهویژه بندر تاریخی سیراف و بردستان از دیگر اهداف این پژوهش باستانشناختی است.
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی |
موضوع مقاله:
باستان شناسی و تاریخ هنر
دریافت: 1403/10/20 | پذیرش: 1404/2/11 | انتشار: 1404/3/30
دریافت: 1403/10/20 | پذیرش: 1404/2/11 | انتشار: 1404/3/30
فهرست منابع
1. - اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی، (1373). مسالک و ممالک، ترجمۀ ایرج افشار، تهران، وزارت فرهنگ و اموزش عالی، شرکت علمی و فرهنگی.
2. - ابنبلخی، (1374). فارسنامه (براساس متن مصحح لسترنج و نیکلسن)، توضیح و تحشیه از: منصور رستگار فسایی، شیراز، بنیاد فارسشناسی: 417.
3. - ابنحوقل، (1345). صورهالارض، ترجمۀ دکتر جعفر شعار، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
4. - ایازی، سوری، و میری، سیما، (بی تا). آرایههای گچی در آرایه ها و تزئینات معماری دوران اشکانی و ساسانی. کاتالوگ نمایشگاه، تهران، موزه ملی ایران.
5. - توفیقیان، حسین، (1397). باستانشناسی دریایی خلیجفارس، جزایر هرمزگان، بوشهر، ریگ و سیراف، جلد اول، تهران، انتشارات گنجینه هنر.
6. - توفیقیان، حسین، (1400). «مطالعات باستانشناسی شامل گمانه زنی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم و لایه نگاری بندر تاریخی نجیرم». مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشکدۀ باستانشناسی.
7. - توفیقیان، حسین، (1402). بندر تاریخی نجیرم، تهران، انتشارات پیشین پژوه.
8. - توفیقیان، حسین، (1403). «بررسی و شناسایی باستانشناسی شهرستان بندر دیر»، مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشکدۀ باستانشناسی.
9. - پرادا، ادیت، (1357). هنر ایران باستان، ترجمۀ یوسف مجیدزاده، تهران، دانشگاه تهران.
10. - پرتو، زهرا، و مسعودیامین، زهرا، (1399).«بازتاب شکلی نقوش ساسانی در تزئینات آرایههای گچی خانه- قلعه بنی عامری»، باغ نظر، 17 (89): 32-19. https://doi.org/10.22034/BAGH.2020.201344.4302
11. - پوپ، آرتور، و آکرمن، فیلیس. (1384). سیری در هنر ایران، ترجمۀ نجف دریابندری، جلد دوم، تهران، علمی و فرهنگی.
12. - دیماند، س.، (1365). راهنمای صنایع اسلامی، ترجمۀ عبدالله فریار، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، 1365: 95.
13. - رهبر، مهدی، (1401). «بازخوانی دوباره گچبریهای تالار آتشکده بندیان و پاسخی به انتقادهای اخیر». مطالعات باستانشناسی، 14، (3: پیاپی 31): 92-62. https://doi.org/10.22059/jarcs.2021.331938.143058
14. - زمانی، عباس، (2536). نگاهی به هنر ساسانی در هنر اسلامی، تهران، انتشارات اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، 2536 شاهنشاهی.
15. - سجادی، علی، (1376). «هنر آرایههای گچی در معماری اسلامی ایران». مجله اثر، 25: 215-194. http://journal.richt.ir/athar/article-1-126-fa.html
16. - سرفراز، علیاکبر، (1384). «بررسی و شناسایی آثار باستانی دیر»، پژوهشکدۀ باستانشناسی سازمان میراث فرهنگی، تهران: 3.
17. - شوارتس، پاول، (1382). جغرافیایی تاریخ فارس، ترجمۀ جهانداری. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. انتشارات دانشگاه تهران.
18. - حسنپور، عطا، (1394). «بررسی و مقایسه تطبیقی گچبریهای بهدست آمده از کاوش بنای قلعه گوری، پژوهشهای باستانشناسی حوضۀ آبگیر سد سیمره»، بهکوشش: لیلا نیاکان، تهران، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و شرکت توسعه منابع آب و نیروی آیران.
19. - حمیدی، بهرام، (1390). «آرایه های تزئینی گچبری دوره ی سلجوقی»، کتاب ماه هنر، شمارۀ 151، فروردین: 1390: 93-88.
20. - جیهانی، ابوالقاسم بن احمد، (1368). اشکال العالم، ترجمۀ علی بن عبدالسلام کاتب، با مقدمه و تعلیقات: فیروز منصوری، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، 119.
21. - خسروی، لیلا، (1399). «نویافتههای گچی ساسانی از بناهای اعیانی گوریه و جهانگیر بر کرانه ی رود کنگیر ایوان در استان ایلام»، پژوهشهای باستانشناسی ایران، 10 (24): 167-141. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.19889.1996
22. - کروگر، ینس، (1396). تزئینات آرایههای گچی ساسانی، ترجمۀ فرامرز نجد سمیعی، انتشارات سمت و پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور، چاپ اول.
23. - لکپور، سیمین، (1389). کاوشها و پژوهشهای باستانشناسی دره شهر (سیمره)، تهران: نشر پازینه.
24. - لسترنج، گی، (1373). جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، مترجم: محمد عرفان، تهران: انتشارت علمی و فرهنگی.
25. - مبینی، مهتاب، شاکرمی، طیبه، و شریفینیا، اکبر، (1379). «بررسی تطبیقی تزئینات آرایههای گچی مسجد سیمره با مسجد نهگنبد بلخ و سامرا از دورۀ عباسی». نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، 23 (1): 72-61.
26. - مرادی، حسن، و توکلیجلودار، عباس، (1402). «مجموعه گچ بری های سیراف در موزه ایران باستان»، هنر نامه سیراف، مجموعه مقالات همایش ملی میراث فرهنگی و هنری سیراف در پهنه خلیجفارس، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، پژوهشکده هنر: 374-347.
27. - منصوری، امیر، (1389). «بررسی هنر آرایههای گچی دوره ساسانی، محوطه باستانی برزقاوله، کوهدشت لرستان». رسالۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه آزاد، واحد تهران مرکز (منتشر نشده).
28. - منصوری، امیر، و کرمیان، غلامرضا، (1391). «هنر گچبری دوره ساسانی در محوطه باستانی برزقاوله، کوهدشت لرستان»، مجلۀ هنرهای تجسمی، 5: 82-75.
29. - مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد، (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمۀ دکتر علی نقی منزوی، چاپ کاویان، جلد اول، اسفند 1361، چاپ دوم، انتشارات کومش 1385: 631.
30. - موسویحاجی، رسول، رستمی، هوشنگ، و مهرآفرین، رضا، (1398). «پژوهشی بر شاخصترین نقوش نمادین گیاهی در گچبریهای دورۀ ساسانی»، مجله جامعهشناسی تاریخی، 11 (2): 339-317. https://jhs.modares.ac.ir/article-25-37720-fa.html
31. - وایتهاوس، دیوید، و ویلیامسون، آندره، (بی تا). بازرگانی دریایی ساسانی، ترجمۀ گیو آقاسی، تهران: انتشارات آریا.
32. - وثوقی، محمدباقر، (1384). تاریخ خلیجفارس و ممالک همجوار، تهران: انتشارات سمت.
34. - Ayazi, S. & Miri, S., (No Date). Plaster Arrays in Architectural Arrays and Decorations of the Parthian and Sasanian Periods, Exhibition Catalog, Tehran, National Museum of Iran, (In Persain).
35. - Creswell, K, A. C., (1940). “Early Islamic Architecture”, Vol 2, Oxford.
36. - Estakhri, Abu-I. I-bin M. F., (1994). Masalak va Malakam, translated by: Iraj Afshar, Tehran, Ministry of Culture and Higher Education, Scientific and Cultural Company. (In Persian).
37. - Demand, S., (1986). Guide to Islamic Industries, translated by: Abdullah Faryar, Tehran, Scientific and Cultural Publications, second edition, 1986: 95, (In Persian).
38. - Khosravi, L., (2019). “Newly discovered Sasanian plaster from the noble buildings of Guriyeh and Jahangir on the banks of the Kangir River in Ilam Province”, Journal of Iranian Archaeological Research, 10 (24): 141-167. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.19889.1996, (in Persian).
39. - Kruger, J., (2017). Decorations of Sassanid Plaster Arrays, translated by: Faramarz Najd Sami'i, Samt Publications and the National Institute of Cultural Heritage and Tourism, first edition, (in Persian).
40. - Jihani, Abul-Q. Ibn-A., (1989). The Forms of the World, translated by: Ali ibn Abd al-Salam Kateb, with an introduction and comments by Firuz Mansouri, Publications of Astan Quds Razavi, first edition, p: 119, (In Persain).
41. - Hamidi, B., (2011). “Stucco Decorative Arrangements of the Seljuk Period”. Mah Honar Book, 151: 88-93, (In Persian).
42. - Hassanpour, A., (2015). Comparative study and comparison of plaster casts obtained from the excavation of the Gouri Castle, archaeological research in the Seymareh Dam catchment area, by Leila Niakan, Tehran, Cultural Heritage and Tourism Research Institute and Ayran Water and Power Resources Development Company, (In Persian).
43. - Golombek, L., (1969). “Abbasid Mosque at Balkh”. in: oriental Art, XV (3): 173-189.
44. - Hezfeld, E., (1923). Der Wandschmuck Der Bauten von Samarra und seine Omamentik, Berlin, D. Reimer.
45. - Lakpour, S., (2010). Archaeological excavations and researches of Darreh Shahr (Seymareh), Tehran: Pazineh Publishing, (In Persian).
46. - Lestrange, G., (1994). Historical Geography of the Lands of the Eastern Caliphate, Translator: Mohammad Erfan, Tehran, Scientific and Cultural Publications, (In Persian).
47. - Le Strange, (1905). The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur, Cambridge University Press.
48. - Lic, A., (2017). “Choronology of stucco production in the gulf and southern Mesopotamia in the early Islamic period”. In: proceedings of seminar for Arabian studies: 151-161, Archaeopress.
49. - Ibn Balkhi, (1995). Farsnameh (based on the text corrected by Lestrange and Nicholson), commentary and commentary by Mansur Rastegar Fasaei, Shiraz, Foundation for Persian Studies: 417, (In Persian).
50. - Ibn Hawqal, (1966). Soratol Arz, translated by Dr. Jafar Shaar, Iranian Culture Foundation Publications, (In Persian).
51. - Moqaddasi, Abu-A. M. Ibn- A., (1990). The Best of the Definitions of Regions, translated by Dr. Ali Naqi Manzavi, Kavian Press, Volume 1, March 1361, Second Edition, Koomesh Publication: 631, (In Persian).
52. - Mansouri, A., (2010). “A Study of the Art of Plaster Arrangements of the Sassanid Period, Barzghavoleh Archaeological Site, Kohdasht Lorestan”. Master’s Thesis, Tehran: Azad University, Central Tehran Branch (unpublished), (In Persian).
53. - Mansouri, A. & Karamian, Gh., (2012). “Sassanid Period Plaster Art in the Ancient Site of Barzqaveh, Kohdasht, Lorestan”, Journal of Visual Arts, 5: 75-82, (In Persian).
54. - Mobini, M., Shakermi, T. & Sharifinia, A., (2000). “A Comparative Study of the Decorations of the Plaster Arrays of the Seymareh Mosque with the Nine-Domed Mosques of Balkh and Samarra from the Abbasid Period”. Journal of Fine Arts-Visual Arts, 23(1): 61-72, (In Persian).
55. - Moradi, H. & Tavakoli Jelodar, A., (2024). “The Siraf Plastering Collection in the Museum of Ancient Iran”. Siraf Art Book, Proceedings of the National Conference on Siraf Cultural and Artistic Heritage in the Persian Gulf Region, Tehran: Art Academy of the Islamic Republic of Iran, Art Research Institute: 347-374, (In Persian).
56. - Mousavi Haji, R., Rostami, H. & Mehrafarin, R., (2019). “A study on the most prominent symbolic plant motifs in Sasanian period plaster carvings”. Journal of Historical Sociology, 11 (2): 317-339, (In Persian).
57. - Parto, Z. & Masoudi Amin, Z., (2019). “Formal Reflection of Sassanid Motifs in the Decorations of Plaster Arrays of the House-Bani Ameri Castle”. Bagh-e-Nazar Scientific Journal, 17 (89): 19-32. https://doi.org/10.22034/BAGH.2020.201344.4302, (In Persian).
58. - Pope, A. & Ackerman, Ph., (2005). A Journey through Iranian Art, translated by: Najaf Daryabandari, Volume 2, Tehran, Scientific and Cultural, (In Persian).
59. - Prada, E., (1978). Ancient Iranian Art, translated by Yousef Majidzadeh, Tehran: University of Tehran, (In Persian).
60. - Sajjadi, A., (1997). “The Art of Plaster Decorations in Islamic Architecture of Iran”. Athar, 25: 194-215. http://journal.richt.ir/athar/article-1-126-fa.html, (In Persian).
61. - Sarfaraz, A. A., (2005). Investigation and identification of ancient artifacts of Deir, Archaeological Research Institute of Cultural Heritage Organization, Tehran: 3, (In Persian).
62. - Schwartz, P., (2003). Geography of the History of Persia, translated by: Jahandari. Association of Cultural Works and Merits. Tehran University Press, (In Persian).
63. - Stein, M. A., (1936). “An Archaeological Tour in Ancient Persis”, Iraq, II: 112-225.
64. - Stein, M. A., (1937). Archaeological Reconnaissances in Nourth Western India and South Eastern Iran, Londen.
65. - Tampoe. M., (1989). Maritime Trade Between China and the West: an archaeological study of the ceramics from siraf, 8th to 15th century A.D. BAR International series 555.
66. - Tofighian, H., (2022). Archaeological studies including speculation to determine the area and proposed boundary and stratigraphy of the historical port of Najirom, Documentation Center and Library of the Archaeological Research Institute, (In Persian).
67. - Tofghian, H., (2018). Maritime Archaeology of the Persian Gulf, Hormozgan, Bushehr, Rig and Siraf Islands, Volume 1, Tehran, Ganjineh Honar Publications, (In Persian).
68. - Tofighian, H., (2023). Historical Port of Najirom, Tehran: Pishin Pajouh Publications, (In Persian).
69. - Tofghian, H., (2024). “Archaeological Survey of Bandar Dayer city”, Documentation and Library Center of the Archaeological Research Institute, (In Persian).
70. - Rahbar, M., (1401). “A Re-reading of the Plaster Carvings of the Fire Temple Hall of the Bandian and a Response to Recent Criticisms”, Journal of Archaeological Studies, 14 (3) 31: 92-62 https://doi.org/10.22059/jarcs.2021.331938.143058. (69-92), (In Persian).
71. - Whitehouse, D., (1970). “Excavations at Siraf, third interim report”, Iran, IIX.
72. - Whitehouse, D. & Williamson, A., (eds.). Sassanid Maritime Trade, translated by Gio Aghasi, Tehran, Aria Publications, (In Persian).
73. - Vosoughi, M. B., (2005). History of the Persian Gulf and neighboring countries, Tehran: Samt Publications, (In Persian).
74. - Zamani, A., (2536). A Look at Sassanid Art in Islamic Art, Tehran: Publications of the General Writing Department of the Ministry of Culture and Art, 2536 Shahanshahi, (In Persian).
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |