Athar

fa گونه‌شناسی کاروان‌سراهای مسیر تهران- انزلی در دوره قاجار (با تکیه ‌بر اسناد و بررسی باستان‌شناسی) Typology of Caravanserais on the Tehran -Anzali Route in the Qajar Period (Based on Archeological Documents and Research) در دوره قاجار مناسبات میان ایران و کشورهای اروپایی رو به گسترش نهاد. از آنجا ‌که بزرگراه تجاری-سیاسی از سوی پایتخت دولت قاجار در تهران به بندرانزلی در مرز شمالی، معبری راهبردی در شبکۀ ارتباطی ایران با روسیه و اروپا به ‌حساب می‌آمد، ایجاد تحولات اساسی در اجرای عملیات راه‌سازی، اعم از تعمیر، توسعه، تأسیس و تجهیز اماکن بین‌راهی ضروری بوده است. در این میان قدیمی‌ترین و مهم‌ترین مکان خدماتی برای مسافران، کاروان‌سراها بوده‌اند. کاروان‌سراهای این مسیر، در آن بازۀ زمانی علاوه بر عملکردهای گذشته مبنی بر رونق امور اقتصادی و پیشبرد تبادلات فرهنگی، در روابط برون‌مرزی ایران نقش مؤثری ایفا نموده‌اند. هدف اصلی این پژوهش، گونه‌شناسی معماری، تأثیر نقش شرایط اقلیمی و موقعیت جغرافیایی در روند شکل‌گیری معماری کاروان‌سراهای مسیر تهران-انزلی است. یافته‌ها براساس منابع کتابخانه‌ای و روش بررسی میدانی (باستان‌شناسی) جمع‌آوری‌ شده و مورد پژوهش قرار گرفته است. شیوۀ تجزیه ‌و تحلیل اطلاعات از نوع کیفی بوده است. نتایج حاصل از داده‌ها نشان می‌دهد، بیشترین تعداد کاروان‌سراها به لحاظ گونه‌شناسی، برون‌شهری بودند. تنوع شرایط اقلیمی مسیر با فرم و ویژگی‌های معماری کاروان‌سراها انطباق نداشته است. با آنکه مکان‌گزینی متفاوت جغرافیایی، سبب تفاوت‌های جزئی در عناصر معماری تعدادی از آنها شده است، تمامی این‌گونه از کاروان‌سراها به تبعیت از الگوی مشابه معماری کاروان‌سراهای چهارایوانی-حیاط‌دار دوره صفویه ساخته شده‌اند. تعداد اندکی از سایر کاروان‌سراها، از گونۀ درون‌شهری بودند. ساختار و فرم معماری آنها، منطبق با جغرافیا و اقلیم مناطقی بود که در آن قرار داشتند. During the Qajar period, relations between Iran and Europe expanded. Since the commercial and political highway, from the capital of the Qajar state in Tehran to Bandar Anzali on the northern border, was considered a strategic passage in the communication network of Iran with Russia and Europe. It was necessary to make fundamental changes in the field of road construction, repair, development and establishment of inter-road places. Among them, the oldest and most important service places were caravanserais. The caravanserais of this route, in addition to their functions of economic prosperity and cultural exchange, also played an effective role in Iran's foreign relations. The main purpose of this research is the typology of architecture, the influence of the role of climate and geographical location in the architectural formation process of these caravanserais. The findings have been collected and researched based on library sources and field investigation method. The method of data analysis was qualitative.The results show that the largest number of caravanserais were outside the city. The variety of climatic conditions in this route has not been adapted to the architectural form of caravanserais. Although the different geographical location has caused minor differences in the architectural elements of some of them, all these types were built similar to the architecture of four-evans caravanserais with courtyards of the Safavid period. A small number of other caravanserais were of the inner-city type. And their architectural form was in accordance with the geography and climate of the regions where they were located. کاروان‌سراها, مسیر, تهران, انزلی, قاجار Caravanserai, Route, Tehran, Anzali, Qajar 610 629 http://athar.richt.ir/browse.php?a_code=A-10-3196-1&slc_lang=fa&sid=2 Fatemeh Abedi فاطمه عابدی fsp.abedi@gmail.com No PhD Student in Archeology, Department of Archeology, Faculty of Humanities and Social Sciences, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran دانشجوی دکتری باستان‌ شناسی، گروه باستان‌ شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Ahmad Chaichi Amirkhiz احمد چایچی امیرخیز chaychi1392@gmail.com Yes Assistant Professor, Department of Archeology, Research Institute of Cultural Heritage and Tourism, Tehran, Iran استادیار، گروه باستان‌ شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران Kamal Aldin Niknami کمال‌الدین نیکنامی kniknami@ut.ac.ir No Professor, Department of Archeology, Faculty of Literature and Human Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran استاد، گروه باستان‌ شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Hayedeh Khamseh هائیده خمسه khamseh72@yahoo.com No Associate Professor, Department of History and Archeology, Faculty of Humanities and Social Sciences, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran دانشیار، گروه تاریخ و باستان‌شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران