Athar

fa نگاهی به تحولات کارکردی خیابان‌های حومه‌ای از دوره ایلخانی تا دوره تیموری با بررسی نمونه موردی خیابان- مزار سلطانی در هرات A Look at the Functional Developments of Suburban Streets from the Ilkhanid to the Timurid Period by Examining the Case Study of Khiaban Mazar-i Soltani in Herat حضور خیابان‌های حومه‌ای در شهرسازی ایران از دوره ایلخانی تا انتهای دوره تیموری، به‌دلیل نقش مواصلاتی مهمی که ایفا می‌کرده‌اند بسیار پررنگ و تأثیرگذار بوده است. با این حال به‌دلیل فقر در منابع تاریخی و باستان‌شناسی نمی‌توان به الگوی ساختاری این خیابان‌های حومه‌ای در شهرهای ایران تا پیش از دوره صفوی دست یافت. در این میان، تنها موارد قابل اتکا برای مطالعه، نوعی از خیابان‌های حومه‌ای است که به‌دلیل داشتن بدنه‌سازی با مصالح بنایی، در مطالعات باستان‌شناسی قابل شناسایی بوده است. این‌گونه از خیابان‌سازی را که به‌طور عمده در عهد تیموریان شکل گرفته و شکوفا شده به‌دلیل استقرار بنای مقابر و سایر ابنیه مذهبی می‌توان با عنوان خیابان-مزار معرفی کرد. هدف این پژوهش علاوه بر مطالعه سیر تحول خیابان‌های حومه‌ای در شهرهای ایران تا پیش از دوره صفوی، مطالعه یکی از نمونه‌های خیابان-مزارسازی در اواخر عهد تیموری است که با نام خیابان-مزار سلطانی شناخته شده است. سوالی که این پژوهش در پی پاسخ به آن بوده این است که خیابان‌های حومه‌ای چه ارتباط ساختاری با شهرها داشته‌اند و این‌گونه از خیابان‌سازی چگونه به ایجاد خیابان-مزارهای عهد تیموری منجر شده است؟ این پژوهش با روش تحلیلی-تاریخی انجام شده و نتایج آن گویای آن است که تحولات در ساخت خیابان‌های حومه‌ای که از دوره ایلخانی به‌دلیل استقرار اقامتگاه‌های سلطنتی و شهرک‌های حومه‌ای آغاز شده، در دوره تیموری به اوج رسیده و به‌دلیل عبور این معابر از گورستان‌های حاشیه شهرها، به تولد گونه‌ای جدید در خیابان‌سازی این دوره موسوم به خیابان-مزار منجر شده است. The role of suburban streets in urban planning in Iran from the Ilkhanid period to the end of the Timurid era has been very influential. However, due to the lack of historical and archaeological sources, the structural pattern of these suburban streets in Iranian cities before the Safavid period cannot be found. Among these, the only reliable items for study are a type of suburban street that has been identified in archaeological studies due to its architectural remains. This type of street construction, which was mainly formed and flourished in the Timurid era due to the location of tombs and other religious buildings, can be introduced as the Khiaban-Mazar (street-tomb). The purpose of this study, in addition to studying the evolution of suburban streets in Iranian cities before the Safavid period, is to study one of the unique examples of street-mausoleum construction in the late Timurid period, known as Khiaba mazar-i Soltani. The main question that this research sought to answer is what structural connection did the suburban streets have with the cities, and how did this kind of street construction lead to the creation of Timurid Khiaban-Mazars? The results show that the changes in the construction of suburban streets, which started especially from the patriarchal period, due to the establishment of royal residences and suburban settlements, flourished in the Timurid period and were born due to the passage of these streets through suburban cemeteries. A new type of street construction and collection has led to this period called Khiaban-Mazar. خیابان-مزار, ایلخانان, تیموریان, هرات, خیابان سلطانی Khiaban-Mazar, Ilkhanid, Timutird, Herat, Khiaban-i Soltani 294 311 http://athar.richt.ir/browse.php?a_code=A-10-2257-3&slc_lang=fa&sid=2 Shahin Garakani Dashteh شاهین گرکانی دشته shaahin.dashteh@gmail.com 0000000296651486 Yes Ph. D of Archaeology, Department of history and Archaeology, Faculty of Humanities, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran دکتری باستان‌شناسی، گروه تاریخ و باستان‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Mohammad Mortezaie محمد مرتضایی m_mortezayi2008@yahoo.com 0000000237630888 No Associate Professor of Archaeology, Department of Cultural Heritage and Tourism Research Institute, Tehran, Iran دانشیار گروه باستان‌شناسی دوران اسلامی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران