دوره 46، شماره 108 - ( 3-1404 )
جلد 46 شماره 108 صفحات 115-93 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ghajari F, Zare L, Anisi A. (2025). Analyzing the Impact of the Safavid Economic System on the Spatial Organization of Isfahan, with an Approach to the Relationship between Architecture and Urban Planning. Athar. 46(108), 93-115. doi:10.22034/Athar.1976
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1976-fa.html
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1976-fa.html
قجری فاطمه، زارع لیلا، انیسی علیرضا.(1404). واکاوی تأثیرات نظام اقتصادی صفوی بر سازماندهی فضایی شهر اصفهان با رویکرد ارتباط معماری و شهرسازی فصلنامه علمی اثر 46 (108) :115-93 10.22034/Athar.1976
فاطمه قجری1 
، لیلا زارع*2 ، علیرضا انیسی3
، لیلا زارع*2 ، علیرضا انیسی3
1- پژوهشگر دکترای معماری، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2- استادیار مرکز تحقیقات اقتصاد خلاق، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ،zare.leila@wtiau.ac.ir
3- دانشیار پژوهشکدۀ ابنیه و بافتهای تاریخی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
2- استادیار مرکز تحقیقات اقتصاد خلاق، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ،
3- دانشیار پژوهشکدۀ ابنیه و بافتهای تاریخی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
چکیده: (3669 مشاهده)
دورۀ صفوی بهعنوان یکی از ادوار مهم و برجسته در تاریخ ایران، تحولات بنیادینی را در ساختارهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی شهرهای ایران رقمزد. در اینمیان، شهر اصفهان که در جایگاه پایتخت صفویان قرار داشت، تجلیگاه عینی این تحولات و بازتابدهندۀ نظام سیاسی، اجتماعی و اقتصادی حاکم در آن عصر بهشمار میآید. این شهر در دوران مذکور، تغییرات شگرفی را در ساماندهی فضایی خود تجربه نمود؛ با اینوجود، بررسی نحوۀ تأثیرگذاری نظام اقتصادی صفوی بر ساختار فضایی اصفهان در مقایسه با دیگر ابعاد، کمتر موردتوجه محققان قرارگرفته است. پژوهش حاضر قصد دارد، به تحلیل و تبیین نحوۀ تأثیرگذاری نظام اقتصادی صفوی بر سازمان فضایی شهر اصفهان از رهگذر بررسی پیوندهای میان معماری و شهرسازی در این دورۀ تاریخی بپردازد. این تحقیق با رویکرد کیفی و روش تاریخی-تحلیلی و با اتکا به منابع کتابخانهای و اسنادی انجامشده است. بهمنظور دستیابی به نتایج دقیقتر، میدان نقشجهان و بافت پیرامونی آن بهعنوان مطالعۀ موردی برگزیده شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که الگوهای اقتصادی حاکم در این دوره بهصورت مستقیم بر شکلگیری فضاهای عمومی، ساختار بازارها و نحوۀ استقرار محلات شهری اثرگذار بوده است. گسترش شبکههای تجاری و توسعۀ زیرساختهای ارتباطی و خدماتی در سایۀ سیاستهای اقتصادی صفوی، تأثیرات عمیقی بر سازمان فضایی شهر اصفهان بهجا گذاشت. نتیجۀ نهایی تحقیق حاکی از آن است که میان نظام اقتصادی و سازمان فضایی شهر اصفهان در دورۀ صفویه، ارتباطی تنگاتنگ و متقابل برقرار بوده است. همپیوندی میان معماری و شهرسازی در فرآیند فضاسازیهای شهری کاملاً مشهود بوده و همگرایی ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در شکلدهی به هویت بصری و فرم فضایی شهر اصفهان، نقشی محوری ایفا کرده است.
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی |
موضوع مقاله:
تاریخ معماری و شهرسازی
دریافت: 1404/1/17 | پذیرش: 1404/2/23 | انتشار: 1404/3/30
دریافت: 1404/1/17 | پذیرش: 1404/2/23 | انتشار: 1404/3/30
فهرست منابع
1. - احسانی، اسماعیل، جعفری، علیاکبر، و نورایی، مرتضی، (1400). «تغییرات نهادی در نظام اقتصادی ایران در دورۀ شاهعباس اول صفوی و تأثیر آن بر فعالیتهای تجاری (با تکیهبر آرای داگلاس نورث) (996ق./1588م. 1038ق./1629م.)». جامعهشناسی تاریخی، 13(1): 119-161. https://jhs.modares.ac.ir/article-25-43063-fa.html
2. - پاکزاد،جهانشاه، (1400). تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران از آغاز تا دوران قاجار، انتشارات آرمانشهر.
3. - تقیزاده، خداداد، نعیمه، میرزاکوچکخوشنویس، (1401). «واکاوی نظام ساختاری شهرهای ایران در دورۀ صفویه، براساس مطالعه متون و اسناد تاریخی. نمونه موردی: سفرنامه آدام اولئاریوس». رهپویه معماری و شهرسازی 1(2): 35-47. https://doi.org/10.22034/rau.2022.561476.1010.
4. - حبیبی، سید محسن، (1395). از شارتاشهر: تحلیلی تاریخی از مفهوم شهروسیمای کالبدی آن تفکروتاثر. تهران، دانشگاه تهران.
5. - حجت، عیسی، بلالیاسکویی، آزیتا، و یزدانی، ثنا، (1398). «مطالعه تطبیقی ساختار کالبدی و کارکردی میدان صاحب آباد تبریز و میدان نقشجهان اصفهان در ادوار تاریخی». پژوهشهای معماری اسلامی، 7 (1 (پیاپی 22)): 21-44. https://jria.iust.ac.ir/article-1-1128-fa.html
6. - حنایی، غزاله، دیبا، داراب، عابدینی، (1400). «ترجمان فضایی تسامح قدرت در اصفهان عصر صفوی (مطالعۀ موردی: پل اللهوردیخان)»، باغ نظر، 18(98): 21- 32. https://doi.org/10.22034/bagh.2020.246983.4655
7. - خالقیان، سیما، قندهاری، شیما، سعدوندی، مهدی، (1402). «قوانین و مقررات تأثیرگذار بر ماندگاری معماری و شهرسازی دوران صفوی». معماری اقلیم گرم و خشک (17)11: 141-152. https://doi.org/10.22034/ahdc.2023.20171.1744
8. - رجبی، ژاله، احمدیان،پروانه، زرآبادی، زهرا سادات سعیده، (1399). «مدلسازی تخصیص کاربریهای شهری با رویکرد عدالت فضایی براساس روشهای بهینهسازی چندهدفه». فصلنامه مطالعات شهری، 9(36): 41-54. https://doi.org/10.34785/J011.2021.998.
9. - ضرابی، اصغر، غلامی بیمرغ، یونس، و حاج بنده افوسی، مسعود، (1387). «بررسی تاریخی از ساختار کالبدی شهرهای اسلامی با تأکید بر ایران». همایش آرمانشهر اسلامی، -(1): 0-0. https://sid.ir/paper/465594/fa
10. - ظفریان، داراب، جدیدی، ناصر، و ترابی فارسانی، سهیلا، (1399). «عوامل مؤثر بر توسعۀ اقتصاد شهری اصفهان در دورۀ صفویه». نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 14(26): 163-184. https://doi.org/10.22111/jhr.2020.27817.2484
11. - ظفریان، داراب، جدیدی، ناصر، و ترابی فارسانی، سهیلا، (1398). «تأثیر تجارت بر «اقتصاد شهری» اصفهان در عصر شاهعباس اول (.ق هـ.996-1038)». فصلنامه تاریخ علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شوشتر، (1) 7: 109-132. https://www.magiran.com/p2169401
12. - شاردن، ژان، (1336). سفرنامۀ شاردن. ترجمۀ محمد عباسی ج. 3و 5 تهران: امیرکبیر.
13. - شهابینژاد، علی، ابوئی، رضا، قلعه نوئی، محمود، امامی، سید محمد، (1393). «شکلگیری و دگرگونی تاریخی میدان نقشجهان اصفهان». دو فصلنامه تخصصی دانش مرمت و میراث فرهنگی، دوره جدید، 2 (3): 45-64
14. - شورمیج، محمد، (1404). «تحول شهر و شهرسازی در تاریخ ایران از دورۀ صفویه تا پایان پهلوی اول». تاریخ هنر ایران دوره اسلامی، (2) 1: 124-109. https://doi.org/10.22080/HPAI.2024.27189.1013
15. - علیمرادی، احمدی، قبادیان، وحید، (1398). «تحلیل آموزههای شهرسازی در شکلگیری کالبد شهر (مطالعه موردی: دورۀ صفویه، شهر اصفهان)». دانش شهرسازی، 3(1): 33-53. https://doi.org/10.22124/upk.2019.13346.1204
16. - قلیپور، سودابه، مهدینژاد، جمالالدین، (1400). «بازنمود اصول مکتب اصفهان در معماری و شهرسازی دوران صفوی در اصفهان». اثر، 42(2): 156-138. http://athar.richt.ir/article-2-607-fa.html
17. - گدار، آندره و همکاران، (1375). آثار ایران، ترجمۀ ابوالحسن سرو مقدم، مؤسسه چاپ انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد.
18. - لوافی، مهکامه، سپهریمقدم، منصور، حبیب، فرح، (1396)، «شکلگیری مجموعه میدان و دولتخانه اصفهان در عصر صفوی نظریه تغییر تدریجی از یک مرکز محلی به یک پایتخت حکومتی». مرمت و معماری ایران، 7 (14): 127-139. http://mmi.aui.ac.ir/article-1-594-fa.html
19. - صارمی، حمیدرضا، و حقروستا، سمیه، (1400). «مطالعه تطبیقی مکتب شهرسازی اصفهان در دوران صفویه با دوران همعصر آن رنسانس در اروپا». مطالعات تاریخی جهان اسلام، 9(20): 245-271. https://doi.org/10.22034/mte.2021.6970.1158
20. - لطیفی، غلامرضا، فیضی، قاسم، باجلال، راحله، (1396). «بررسی تطبیقی عناصر سازمان فضایی شهر ایرانی در دورۀ صفویه و قاجاریه». خراسان بزرگ، 8 (26): 76-59. DOR: 20.1001.1.22516131.1396.7.26.4.9
21. - نورث، د.، (1379). ساختار و دگرگونی در تاریخ اقتصادی. ترجمۀ غ.ر. آزاد. تهران: نی.
22. - هاشمزادهدرچهعابدی، حسین، بوشاسبگوشه، فیضاله، ابطحی، سید علیرضا، (1399). «تحلیلی بر مهاجرت و اسکان خانوارهای ارامنه در حومه اصفهان دورۀ صفوی؛ نمونه پژوهی: منطقه لنجان». تحقیقات تاریخ اجتماعی، 10(2): 281-307. https://doi.org/10.30465/shc.2020.32410.2133
23. - یوسفنیا، زهرا، (1393). «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاهعباس اول صفوی». تاریخنامه خوارزمی، 6 (2): 164- 141 .
25. - Artmann, M., Bastian, O. & Grunewald, K., (2017). “Using the Concepts of Green Infrastructure and Ecosystem Services to Specify Leitbilder for Compact and Green Cities The Example of the Landscape Plan of Dresden (Germany)”. Sustainability, 9(2): 198. https://doi.org/10.3390/su9020198
26. - Alimoradi, A., Ahmadi, H. & Ghobadian,V., (2019). “Analysis of Urban Planning Teachings in the Formation of the City's Physical Structure (Case Study: Safavid Era, Isfahan City)”. Urban Planning Knowledge, 3(1): 33-53. https://doi.org/10.22124/upk.2019.13346.1204 [In Persian]
27. - Emami, F., (2016). “Coffeehouses, Urban Spaces, and the Formation of a Public Sphere in Safavid Isfahan”. Muqarnas Online, 33(1): 177–220. https://doi.org/10.1163/22118993_03301p008
28. - Farjami, G. & Taefnia, M., (2022). “Impact of Urban Open Spaces on City Spatial Structure (In Case of Isfahan). In Sustainable Development Dimensions and Urban Agglomeration”. IntechOpen, https://doi.org/10.5772/intechopen.102553
29. - Falahat, S. & Shirazi, M. R., (2014). “Spatial fragmentation and bottom-up appropriations: the case of Safavid Isfahan”. Urban History, 42(1): 3–21. https://doi.org/10.1017/s0963926814000133
30. - Floor, W., (2000). Safavid Government Institutions. Mazda Publishers.
31. - Foran, J., (1993). Fragile Resistance: Social Transformation in Iran from 1500 to the Revolution. Westview Press.
32. - Gehl, J., (2011). Life between buildings: Using public space. Island Press.
33. - Gholipour, S. & Mahdinejad, J., (2021). “The Effects of Isfahan School Thoughts on the Architecture and Urban Development of Isfahan During Safavid Period”. Athar, 42(2): 138-156. http://athar.richt.ir/article-2-607-fa.html. [In Persian]
34. - Hashemzadeh Dercheh Abedi, B., Goosheh, F. & Abtahi, S. A., (2021). “An Analysis of the Migration and Settlement of Armenian Families in the Outskirts of Isfahan During the Safavid Period; Case Study: Lenjan Region”. Social History Research, 10(2): 281-307. https://doi.org/10.30465/shc.2020.32410.2133 [In Persian]
35. - Hojat, E., Balali Oskouyi, A. & Yazdani, S., (2019). “Comparative study of physical and functional structure in Tabriz Saheb-Abad square and Isfahan Naghsh-e-Jahan square in hictorical periods”. Journal of Researches in Islamic Architecture, 7(1: 22): 21-44. https://jria.iust.ac.ir/article-1-1128-fa.html [In Persian]
36. - Issa Zadeh, S. B. & Garay-Rondero, C. L., (2023). “Enhancing Urban Sustainability: Unravelling Carbon Footprint Reduction in Smart Cities through Modern Supply-Chain Measures”. Smart Cities, 6(6): 3225–3250. https://doi.org/10.3390/smartcities6060143
37. - Ja'fari, A., Ehsani, E. & Norayi, M., (2021). “Institutional Changes in Iran's Economic System During the Reign of Shah Abbas I Safavid and its Impact on Commercial Activities (Based on the Views of Douglass North) (996 AH/1588 AD - 1038 AH/1629 AD)”. Historical Sociology, 25(13): 119-162. http://jhs.modares.ac.ir/article-25-43063-fa.html [In Persian]
38. - Kılkış, Ş., Ulpiani, G. & Vetters, N., (2024). “Visions for climate neutrality and opportunities for co-learning in European cities”. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 195: 114315. https://doi.org/10.1016/j.rser.2024.114315
39. - Khalighian, F., Ghandhari, L. & Sa'advandi, R., (2023). “Laws and Regulations Influencing the Durability of Safavid Era Architecture and Urban Planning”. Architecture of Hot and Dry Climate, 11(17): 141-152. https://doi.org/10.22034/ahdc.2023.20171.1744. [In Persian]
40. - Lavafi, M., Sepehri Moghadam, M., Habib, F., (2018). “Formation of the Square and Royal Complex of Esfahan in Safavid Era "The theory of gradual movement from a local center to a governmental capital”. MMI, 7 (14): 127-138. http://mmi.aui.ac.ir/article-1-594-fa.html. [In Persian]
41. - Latifi, Gh., Feyzi, Gh. & Bajalal, R., (2017). “Comparative Study of the Elements of Spatial Organization of Iranian Cities During the Safavid and Qajar Periods”. Journal of Greater Khorasan Research, 8(26): 59-76. https://www.doi.org/10.22034/ahdc.2023.20171.1744 [In Persian]
42. - Lee, M., Barbosa, H., Youn, H., Holme, P. & Ghoshal, G., (2017). “Morphology of travel routes and the organization of cities”. Nature Communications, 8: Article 2229. https://doi.org/10.1038/s41467-017-02374-7
43. - Lu, Y., Gong, M., Lu, L., Wang, Y. & Wang, Y., (2024). “Urban polycentrism and total-factor energy efficiency: An analysis based on the night light data”. Technological Forecasting and Social Change, 198: 122984. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2023.122984
44. - Lynch, K., (1960). The Image of the City. Cambridge, MA: The MIT Press.
45. - Matthee, R., (1999). The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730. Cambridge University Press.
46. - Nyzhnyk, O. & Yakymenko, O., (2023). “Formulation of Tasks for Organizing the Functional and Planning Structure of Urban Space”. Urban Development and Spatial Planning, 82: 262–270. https://doi.org/10.32347/2076-815x.2023.82.262-270
47. - Peng, C., Song, M., & Han, F.. (2017). “Urban economic structure, technological externalities, and intensive land use in China”. Journal of Cleaner Production, 152: 47–62. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2017.03.020
48. - Qi, T., Ren, Q., He, C. & Zhang, X., (2024). “Dual effects on vegetation from urban expansion in the drylands of northern China: A multiscale investigation using the vegetation disturbance index”. Science of The Total Environment, 928: 172481. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.172481
49. - Saremi, H. R. & Haqrousta, S., (2021). “Comparative Study of the School of Urban Planning in Isfahan During the Safavid Era with its Contemporary Period, the Renaissance in Europe”. Historical Studies of the Islamic World, 9(20): 245-271. https://doi.org/10.22034/mte.2021.6970.1158 [In Persian]
50. - Savory, R. M., (1980). Iran under the Safavids. Cambridge University Press.
51. - Shoormeij, M., (2025). “History transition city and urbanism in the Iran Safavid period until the end of the Pahlavi I”. History Of Persian Art in The Islamic Period, 1 (2): 109-124. https://doi.org/10.22080/HPAI.2024.27189.1013 [In Persian]
52. - Vaeztavakoli, A., Lak, A. & Yigitcanlar, T., (2018). “Blue and Green Spaces as Therapeutic Landscapes: Health Effects of Urban Water Canal Areas of Isfahan”. Sustainability, 10(11): 4010. https://doi.org/10.3390/su10114010
53. - Yousefnia, Z., (2014). “Investigating the Factors of Iran's Economic Flourishing During the Era of Shah Abbas I Safavid”. Tarikhnameh Khwarizmi, 6(2): 141-164. [In Persian]
54. - Zafarian, D., Jadidi, N., & Torabi Farsani, S., (2020). “Effective Factors on the Development of Isfahan's Urban Economy During the Safavid Period”. Journal of Iranian and Islamic Historical Studies, 14(26): 163-184. https://doi.org/10.22111/jhr.2020.27817.2484 [In Persian]
55. - Zafarian, D., Jadidi, N., & Torabi Farsani, S., (2020). “The Impact of Trade on Isfahan's "Urban Economy" During the Era of Shah Abbas I (996-1038 AH)”. Scientific History Quarterly of Islamic Azad University, Shoushtar Branch, 7(1), 109-132. (Note: This appears to be a similar/earlier version of the Zafarian et al. 2020 paper). https://www.magiran.com/p2169401 [In Persian]
56. - Zarinebaf-Shahr, F., (2001). “The Politics of Trade in Safavid Iran”: Silk for Silver 1600–1730. By Rudolph P. Mathee. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. Pp: xxi, 290. $64.95. The Journal of Economic History, 61(1), 219–221. https://doi.org/10.1017/S0022050701393178
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |