دوره 45، شماره 104 - ( 2-1403 )
جلد 45 شماره 104 صفحات 29-5 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Sepidnameh H, Salehi Kakhki A, Hosseini S H, Raiygani E. (2024). An Archeological Research on the Boundaries of Rishehr Rustaq in Arjan Kureh and its Historical Castles. Athar. 45(104), 5-29. doi:10.22034/45.1.5
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1832-fa.html
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1832-fa.html
سپیدنامه حسین، صالحی کاخکی احمد، حسینی سیدهاشم، رایگانی ابراهیم.(1403). پژوهشی باستانشناختی بر حدود و ثغور رستاق ریشهر در کوره اَرجان و قلاع تاریخی آن فصلنامه علمی اثر 45 (104) :29-5 10.22034/45.1.5
1- دکترای باستان شناسی دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران ، h_sapid@yahoo.com
2- گروه باستانشناسی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان،
3- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
4- استادیار گروه باستانشناسی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
2- گروه باستانشناسی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان،
3- دانشیار گروه باستانشناسی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
4- استادیار گروه باستانشناسی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
چکیده: (3763 مشاهده)
در جنوب غربی ایران دو جای نام ریواردشیر در اردشیرخوره و ریشهر در کوره اَرجان وجود داشته است که به دلیل روایات نادرست از تغییر نام ریواردشیر به ریشهر در برخی متون دوران اسلامی، گاهی برخی از تحولات ریشهر اَرجان را به ریواردشیر نسبت داده اند. تعیین حدود و ثغور رستاق ریشهر در کوره اَرجان در جنوب غربی ایران و پی بردن به جایگاه ژئوپولیتیک تاریخی آن، با بررسی و مطالعه باستانشناختی قلاع تاریخی گستره جغرافیایی رستاق یاد شده، هدف عمده این پژوهش است. بنابراین، پژوهش حاضر در صدد پاسخ به دو پرسش است: 1- گستره جغرافیایی رستاق ریشهر چه مناطقی از کوره اَرجان را در بر می گیرد؟ 2- با توجه به قلاع و استحکامات دفاعی، اهمیت سیاسی- نظامی و شکل گیری حوزه اداری رستاق ریشهر به چه دوره ای بر می گردد؟
تحلیل تاریخی به کمک مدارک باستان شناسی حاصل از بررسی میدانی روشمند باستانشناختی و مطالعات منابع مکتوب روشی است که پژوهش پیشرو از آن سود جسته است. نتیجه آنکه تلفیق اطلاعات حاصل از متون جغرافیایی و تاریخی اسلامی و مطالعات باستان شناختی نشان داد، ریشهر کوره ارجان یک ناحیه ی سیاسی- اداری مشخص در دوران اسلامی به مرکزیت شهر دیرجان است که حدود آن در محدودهی شهر سردشت و زیدون تا حدود امیدیه و هندیجان کنونی بوده است. حدود و ثغور آن با توجه به شواهد باستان شناختی مرتبط با سازمان دفاعی و اداری این رستاق مانند قلاع تاریخی، وضع توپوگرافیک منطقه و عوارض طبیعی محدود کننده مرزهای سیاسی- اداری مانند رودها قابل تشخیص است. شواهد باستان شناختی موجود از جمله قطعات سفال و آثار معماری به جای مانده قلاع دیده بانی و دفاعی و نیز منابع تاریخی، گویای اهمیت و جایگاه ژئوپولتیک مهم این رستاق، طی دوره ساسانی تا قرن ششم هـ .ق است.
تحلیل تاریخی به کمک مدارک باستان شناسی حاصل از بررسی میدانی روشمند باستانشناختی و مطالعات منابع مکتوب روشی است که پژوهش پیشرو از آن سود جسته است. نتیجه آنکه تلفیق اطلاعات حاصل از متون جغرافیایی و تاریخی اسلامی و مطالعات باستان شناختی نشان داد، ریشهر کوره ارجان یک ناحیه ی سیاسی- اداری مشخص در دوران اسلامی به مرکزیت شهر دیرجان است که حدود آن در محدودهی شهر سردشت و زیدون تا حدود امیدیه و هندیجان کنونی بوده است. حدود و ثغور آن با توجه به شواهد باستان شناختی مرتبط با سازمان دفاعی و اداری این رستاق مانند قلاع تاریخی، وضع توپوگرافیک منطقه و عوارض طبیعی محدود کننده مرزهای سیاسی- اداری مانند رودها قابل تشخیص است. شواهد باستان شناختی موجود از جمله قطعات سفال و آثار معماری به جای مانده قلاع دیده بانی و دفاعی و نیز منابع تاریخی، گویای اهمیت و جایگاه ژئوپولتیک مهم این رستاق، طی دوره ساسانی تا قرن ششم هـ .ق است.
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی |
موضوع مقاله:
تاریخ معماری و شهرسازی
دریافت: 1402/5/8 | پذیرش: 1402/10/20 | انتشار: 1403/9/15
دریافت: 1402/5/8 | پذیرش: 1402/10/20 | انتشار: 1403/9/15
فهرست منابع
1. ابنبلخی(1374). فارسنامه ابنبلخی، توضیح و تحشیه از منصور رستگار فسایی، انتشارات بنیاد فارسشناسی.
2. ابنحوقل(1345). صوره الأرض، ترجمه دکتر جعفر شعار، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
3. ابنخردادبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله(1370). المسالک و الممالک.، ترجمه دکتر حسین قره چانلو، انتشارات چاپخانه مهارت.
4. ابنرسته، احمد بن عمر( 1375). اعلاق النفیسه، ترجمه و تعلیق حسین قرهچانلو، انتشارات امیرکبیر.
5. ابوالفداء، اسماعیل بن علی(2007). تقویم البلدان، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه.
6. ادریسی، محمدبن محمد (1388). نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، انتشارات بنیاد ایرانشناسی.
7. اسمعیلیجلودار، محمد اسماعیل و مرتضایی، محمد(1391)، بازشناسی جایگاه بندر باستانی مهروبان در خلیجفارس و گاهنگاری اولیه آن بر پایه کاوش باستانشناختی و مطالعات متون نوشتاری، نشریه مطالعات باستانشناسی، شماره پیاپی6، 31-13.
8. اسمعیلی جلودار، محمداسماعیل( 1394). پژوهشهای باستانی خلیج فارس، بندر تاریخی سیراف، انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
9. اصطخری، ابواسحق ابراهیم بن محمد.1368. مسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
10. اعتماد السلطنه، محمد حسن بن علی 1367. مرآه البلدان، جلد 1-4. تهران: دانشگاه تهران.
11. بنداری، فتح بن علی(1356). تاریخ سلسله سلجوقی، محمدحسین جلیلی کرمانشاهی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
12. بوخر, آن ماری. (1395). منظر جنگ؛ ادراک منظر، استحکامات دفاعی و استتار در زمان جنگ، مجله منظر، شماره 34، 49-38.
13. پاتس، دی.تی(1393). "باستانشناسی و تاریخ اولیه خلیج فارس» تاریخ خلیج فارس از قدیمیترین دوران تاکنون، ترجمه محمدآغاجری،ص 94-51.
14. حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله(1375). جغرافیای حافظ ابرو،ج2، به تصحیح صادق سجادی، انتشارات میراث مکتوب.
15. حسینیفسائی، سید حسن(1382). فارسنامه ناصری،ج1و2، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسائی، امیرکبیر.
16. حسینیمنشی، محمدمیرک(1385). ریاضالفردوس خانی، به کوشش ایرج افشار و فرشته صرافان، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
17. خسروزاده، علیرضا( 1396). باستانشناسی خلیج فارس در دوره اشکانی و ساسانی، انتشارات سمت.
18. خسروزاده، علیرضا(1391). "الگوی استقراری دشت فارسان از پیش از تاریخ تا دوران اسلامی"،نامورنامه: مقالههایی در پاسداشت یاد مسعود آذرنوش، تهران: ایراننگار. 188-169.
19. حمزه اصفهانی، حمزه بن الحسن(1345). تاریخ سنی الملوک الارض و الانبیا، ترجمه جعفر شعار، انتشارات بنیاد افشار.
20. دریایی، تورج( 1393). «خلیج فارس در دوران باستان متاخر؛روزگار ساسانی(200 تا 700 میلادی» تاریخ خلیج فارس از قدیمترین دوران تاکنون. ویراستار لارنس جی پاتر، ترجمه محمد آقاجری، انتشارات ققنوس.
21. دولفوس، اولیویه.1374. فضای جغرافیایی، ترجمه سیروس سهامی، نشر نیکا.
22. دومورینی، ژ( 1375). عشایر فارس، ترجمه جلالالدین رفیعفر، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
23. رایگانی، ابراهیم(1394) بررسی اقتصاد کشاورزی منطقه اَرجان در دوره ساسانی و سدههای نخست اسلامی براساس متون و دادههای باستانشناسی. رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
24. سپیدنامه، حسین(1400)، بررسی و مطالعه باستانشناختی قلاع و استحکامات کوره اَرجان از صدر اسلام تا پایان دوره سلجوقی از منظر جغرافیای اداری(با تأکید بر قلاع کوهگیلویه)، رساله دکتری رشته باستانشناسی گرایش دوران اسلامی، دانشگاه هنر اصفهان.
25. سپیدنامه، حسین، احمد صالحی کاخکی، هاشم حسینی و ابراهیم رایگانی(1401). « قلعههای اسماعیلیان در کوره ارجان؛ پژوهشی باستانشناختی»، مجله تاریخ و تمدن اسلامی، شماره 39، 98-71.
26. سعیدی انارکی، فریبا( 1386) گزارش سفالهای قلعه شاهدژ، اصفهان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دفتر سازماندهی طرح ناژوان و صفه.
27. شریفی, مهناز. (1388). سوزیانای میانه در پرتو سفالینهها (بر اساس بررسی تپّه سبز)، مطالعات باستان شناسی، شماره 1، 65-45.
28. شکویی، حسین. 1373. دیدگاههای نو در جغرافیای شهری.جلد اول. تهران: سمت
29. شیروانی، قادر و رضا مهرآفرین و مریم کردستانی )1394). "گاهنگاری محوطهی باستانی کن بینو(تل گوینه) براساس مطالعهی سفالهای بدست آمده از بررسی روشمند" مجله پژوهشهای باستانشناسی ایران. شماره 9. 106-87.
30. طبری، محمدبن جریر(1371). تاریخ طبری،ج2 و 17، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر.
31. عالی، ابوالفضل و خسروزاده، علیرضا( 1385). « سفالهای دوره ساسانی تا اوایل اسلام»، بررسیهای باستانشناختی میاناب شوشتر، به کوشش عباس مقدم، سازمان میراث فرهنگی، پژوهشکده باستانشناسی.
32. عبدی، کامیار (1387). گزارش فصل دوم بررسی باستانشناسی شهرستان بهبهان- خوزستان، ج 4، با همکاری محمدتقی عطایی و شهرام زارع، بایگانی اسناد پژوهشکده باستانشناسی کشور.
33. عطایی، محمدتقی( 1384). « گزارش بررسی باستانشناسی در ساحل ریشهر، بوشهر: توسعه حوزه فرمانروایی شاهان محلی فارس»، گزارشهای باستانشناسی، سال اول، شماره اول، 93-85.
34. عطایی، مرتضی(1395). بررسی روشمند باستانشناختی شهر تاریخی عسکر مکرم- خوزستان، رساله دکتری باستانشناسی، دانشگاه تربیت مدرس.
35. علیرضازاده نودهی, مهدی, وحدتی نسب, حامد و عباس مقدم(1401). جمجمههای انسانی تغییر شکل یافته در تُلچِگاسفلی. پژوهش های باستان شناسی ایران، زیرچاپ.
36. علیزاده، عباس(1394). سیستم استقراری و فرهنگهای باستانی دشت رامهرمز، جنوب غربی ایران، ترجمه ماندانا کرمی و رامین یشمی، انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی.
37. علیزاده مقدم، بدرالسادات و شکریان، احترام( 1396). جغرافیای تاریخی بندر ریشهر از عهد باستان تا سقوط سلسلۀ ساسانی . فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 32، 187-175.
38. فرصت شیرازی، محمد نصیر بن جعفر. 1377.آثار عجم، ج2، انتشارات امیرکبیر.
39. گاوبه، هانیس(1359). اَرجان و کوهگیلویه، ترجمه سعید فرهودی، سلسله انتشارات انجمن آثار ملی.
40. محمدی فر, یعقوب و طهماسبی, الناز. (1393). طبقه بندی سفال ساسانی دره سیمره،مطالعه موردی: قلعه سیرم شاه. پژوهش های باستان شناسی ایران، شماره پیاپی 7، 152-133.
41. رجبی, نوروز. (1394). یافتههای باستانشناسی فصل دوم کاوش محوطه مادآباد الف- مرودشت. پژوهش های باستان شناسی ایران، شماره پیاپی 9، 194-175.
42. مقدسی، محمد ابن احمد(1361). احسن التقاسیم فی معرفهالاقالیم، ج1و2. ترجمه علینقی منزوی، شرکت مولفان و مترجمان ایران.
43. موسویحاجی، سیدرسول و مرتضی عطایی(1389). مطالعه مجموعهای از نمونههای سفالین سیستان، زاهدان: سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، اداره کل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان، تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، اداره کل روابط عمومی.
44. میری, نگین (1395). مکان یابی ریو-اردشیر ساسانی و ریشهر سده های نخستین و میانه اسلامی، پژوهش های باستان شناسی ایران، دوره 6، شماره پیاپی 10، 172-161.
45. ناصرخسرو(1344). سفرنامه ابومعین حمیدالدین ناصر بن خسرو قبادیانی مروزی به کوشش محمد دبیرسیاقی، کتابخانه طهوری.
46. ویتکمب، دانلد(1393). «خلیج فارس در آغاز دوره اسلامی» تاریخ خلیج فارس از قدیمیترین دوران تاکنون، ویراستار لارنس جی پاتر. ترجمه محمد آقاجری. انتشارات ققنوس، 140-117.
47. یاقوت حموی(1383). معجمالبلدان، ترجمه دکترعلینقی منزوی، انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور(پژوهشگاه).
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |